Tăng trưởng GDP 9 tháng năm 2026 đạt 9,01%, nhưng áp lực lạm phát, chi phí vốn và nguồn lực đầu vào đang đặt doanh nghiệp trước yêu cầu tái cấu trúc. Theo TS Đỗ Thiên Anh Tuấn, giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, doanh nghiệp cần mạnh dạn loại bỏ những hoạt động kém hiệu quả, củng cố tài chính và tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực cốt lõi, thay vì tiếp tục mở rộng quy mô bằng mọi giá...

Trong quý 3/2026, GDP của Việt Nam tăng 9,95%, đưa mức tăng trưởng 9 tháng đầu năm vượt ngưỡng 9%. Tuy nhiên, TS Đỗ Thiên Anh Tuấn cho rằng kết quả tích cực của nền kinh tế chưa đồng nghĩa với việc khó khăn của doanh nghiệp đã được giải quyết.

SỨC ÉP BỦA VÂY DOANH NGHIỆP BỞI NGUỒN LỰC ĐẮT ĐỎ, KHAN HIẾM

Theo TS Tuấn, kinh tế thế giới năm 2026 đang có dấu hiệu cải thiện nhưng đà phục hồi diễn ra chưa đồng đều. Tăng trưởng toàn cầu được dự báo tăng thêm 0,1 điểm phần trăm so với giữa năm, vượt mức đáy 3% tại thời điểm xung đột Trung Đông bùng phát. Tuy nhiên, lạm phát toàn cầu vẫn ở mức trên 4,7% Đáng chú ý, triển vọng kinh tế có sự phân hóa rõ rệt: trong khi các nền kinh tế phát triển được dự báo giảm từ 2,1% xuống 1,8%, thì nhóm mới nổi và đang phát triển có thể tăng từ 3,7% lên hơn 4,4%.

Nền kinh tế toàn cầu đang chịu tác động đồng thời từ những động lực hỗ trợ và lực cản. Đầu tư vào trí tuệ nhân tạo (AI) thúc đẩy tổng cầu; khả năng thích ứng của hệ thống năng lượng và diễn biến tại một số thị trường hàng hóa cũng tạo lực đỡ. Ngược lại, giá năng lượng cao làm tăng chi phí sản xuất, lạm phát kéo dài hạn chế dư địa nới lỏng tiền tệ, còn chi phí lãi vay và nghĩa vụ trả nợ gây sức ép lên nguồn lực tài chính.

Tại Việt Nam, GDP quý 3/2026 tăng 9,95%, đưa tăng trưởng 9 tháng lên 9,01%. Tuy nhiên, theo số liệu Cục Thống kê, CPI bình quân 9 tháng tăng 4,52%, trong khi tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng theo giá hiện hành tăng 13,4% (nếu loại trừ yếu tố giá, mức tăng đạt 7,8%). Những con số này cho thấy sức ép giá cả vẫn hiện hữu, còn mức tăng doanh thu danh nghĩa chưa phản ánh đầy đủ sức mua thực tế.

Một vấn đề khác là khả năng tiếp cận vốn và chi phí đầu vào. Theo TS Tuấn, tăng trưởng tín dụng cao hơn tốc độ huy động vốn tạo sức ép lên mặt bằng lãi suất; lợi suất trái phiếu chính phủ tăng cũng có thể làm gia tăng chi phí vốn và tạo hiệu ứng chèn lấn đối với khu vực tư nhân.

Sức ép còn lan sang thị trường lao động và nguyên vật liệu. Dẫn mức chi phí nhân công xây dựng có thể lên tới 800.000–900.000 đồng/ngày, TS Tuấn cho rằng điều này khiến doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khăn hơn trong tuyển dụng. Tuy nhiên, đây là mức để phản ánh sức ép chi phí tại một số hoạt động xây dựng, không nên hiểu là mức bình quân của toàn ngành.

Bên cạnh đó, những vướng mắc về dòng tiền doanh nghiệp, trong đó có tình trạng địa phương vận động doanh nghiệp nộp thuế trước hạn và việc hoàn thuế giá trị gia tăng chậm cũng là yếu tố có thể làm giảm nguồn vốn lưu động dành cho sản xuất, kinh doanh. Tuy nhiên, vấn đề này cần được xem xét trong bối cảnh cụ thể của từng địa phương, doanh nghiệp và hồ sơ thuế.

Từ những sức ép trên, TS Tuấn cho rằng doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào mở rộng sản xuất để duy trì tăng trưởng. Quy mô lớn hơn không đồng nghĩa hiệu quả cao hơn nếu vốn tiếp tục bị phân bổ vào hoạt động sinh lời thấp, chi phí vận hành không được kiểm soát và dòng tiền thiếu bền vững.

DOANH NGHIỆP ĐỨNG TRƯỚC LỰA CHỌN “BỎ” HOẶC THAY ĐỔI MÔ HÌNH

Một trong những đề xuất trọng tâm của TS Tuấn là doanh nghiệp cần mạnh dạn “chọn bỏ”: thoái vốn hoặc đóng cửa những mảng kinh doanh kém hiệu quả để tập trung nguồn lực cho các lĩnh vực cốt lõi.

Đây là quyết định khó khăn khi doanh nghiệp đã đầu tư nhiều vốn, nhân lực và thời gian vào hoạt động hiện hữu. Tuy nhiên, nếu một mảng kinh doanh liên tục tiêu hao dòng tiền, không tạo ra lợi nhuận tương xứng hoặc làm phân tán năng lực quản trị, việc tiếp tục duy trì có thể khiến doanh nghiệp bỏ lỡ những tiềm năng tăng trưởng sinh lời khác.

Theo ông Tuấn, tái cấu trúc cần bắt đầu bằng việc đánh giá lại danh mục kinh doanh, tài sản và cơ cấu nợ. Doanh nghiệp phải xác định lĩnh vực nào đang tạo giá trị, hoạt động nào cần điều chỉnh và phần nào nên rút lui. Quyết định phân bổ vốn cần dựa trên hiệu quả tài chính, triển vọng thị trường và năng lực cạnh tranh, thay vì chỉ nhìn vào doanh thu hoặc quy mô.

Tối ưu chi phí cũng không đồng nghĩa với cắt giảm đồng loạt. Nếu giảm chi phí bằng cách thu hẹp những bộ phận tạo ra năng suất, làm suy giảm chất lượng sản phẩm hoặc mất nhân lực có kỹ năng, doanh nghiệp có thể cải thiện kết quả trước mắt nhưng làm suy yếu năng lực cạnh tranh dài hạn. Trọng tâm phải là loại bỏ chi phí không tạo giá trị, đồng thời duy trì những khoản đầu tư thiết yếu cho năng suất và chất lượng.

Cùng với đó, doanh nghiệp cần cơ cấu lại nguồn vốn để phù hợp với chu kỳ kinh doanh, kiểm soát dòng tiền và hạn chế đầu tư dàn trải. Trong điều kiện chi phí vay tăng, việc sử dụng vốn ngắn hạn cho các dự án cần thời gian dài mới tạo dòng tiền có thể làm gia tăng rủi ro thanh khoản.

Chuyển đổi số và chuyển đổi xanh là trụ cột tiếp theo trong chiến lược tái cấu trúc. "Ứng dụng công nghệ và số hóa quy trình có thể giúp doanh nghiệp kiểm soát chi phí, nâng cao năng suất và cải thiện chất lượng quản trị. Việc xây dựng lộ trình giảm phát thải, truy xuất nguồn gốc và minh bạch chuỗi cung ứng cũng ngày càng quan trọng để đáp ứng các yêu cầu của thị trường quốc tế", TS Tuấn nhấn mạnh.

Với doanh nghiệp xuất khẩu, việc đáp ứng các tiêu chuẩn như Quy định chống mất rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) cho thấy năng lực cạnh tranh không còn chỉ nằm ở giá thành, mà doanh nghiệp phải chứng minh khả năng kiểm soát nguồn nguyên liệu và đáp ứng tiêu chuẩn thị trường. Tuy nhiên, đầu tư cho chuyển đổi cần gắn với hiệu quả cụ thể, thay vì trở thành chương trình hình thức hoặc tạo thêm gánh nặng chi phí.

TS Tuấn cũng đề xuất doanh nghiệp đa dạng hóa thị trường, tích cực tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu và coi nguồn nhân lực là tài sản chiến lược. Đào tạo lao động cần gắn với yêu cầu công nghệ, quy trình sản xuất và mục tiêu năng suất; mở rộng thị trường phải đi cùng đánh giá năng lực đáp ứng đơn hàng, tiêu chuẩn kỹ thuật và khả năng quản trị rủi ro.

Bên cạnh nỗ lực nội tại, môi trường thể chế và khả năng tiếp cận vốn cũng ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình chuyển đổi. Theo Cục Thống kê, trong 9 tháng năm 2026, tổng vốn FDI đăng ký vào Việt Nam đạt 50,36 tỷ USD, trong khi vốn FDI thực hiện đạt 21,07 tỷ USD. Dòng vốn này tạo cơ hội cho doanh nghiệp trong nước tham gia mạng lưới cung ứng, nhưng khả năng tận dụng phụ thuộc vào năng lực sản xuất, chất lượng nhân lực và mức độ đáp ứng tiêu chuẩn của đối tác.

Về phía chính sách, TS Tuấn cho rằng cần ưu tiên khơi thông nguồn vốn trung và dài hạn cho doanh nghiệp trong nước, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa. Các mô hình tài chính mới chỉ phát huy hiệu quả khi giải quyết được nhu cầu vốn thực tế. Đồng thời, cải thiện thủ tục hành chính, bảo đảm tiến độ hoàn thuế và tăng tính dự đoán của môi trường kinh doanh sẽ giúp giảm áp lực lên dòng tiền doanh nghiệp.

Các tập đoàn lớn và nhà đầu tư FDI cũng cần tăng cường liên kết với doanh nghiệp nội địa thông qua phát triển nhà cung cấp, chia sẻ tiêu chuẩn và đào tạo nhân lực. Điều này giúp doanh nghiệp Việt có thêm cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng thay vì chỉ dừng ở những công đoạn có giá trị gia tăng thấp.

Tái cấu trúc vì thế không nên chỉ là phản ứng khi doanh nghiệp gặp khó khăn. Đó cần là quá trình thường xuyên nhằm xác định lại lợi thế cạnh tranh, loại bỏ hoạt động kém hiệu quả và phân bổ nguồn lực vào những lĩnh vực tạo ra giá trị cao hơn. Trong môi trường chi phí vốn, lao động và tuân thủ gia tăng, năng lực quản trị và kỷ luật phân bổ nguồn lực sẽ quyết định doanh nghiệp có thể tăng trưởng bền vững đến đâu.