Các cơ sở cần cẩn trọng trong tính toán lượng phát thải khí nhà kính bởi nếu báo cáo kiểm kê phát thải thấp hơn thực tế, doanh nghiệp có thể bị xử phạt, còn nếu tính toán sai khiến con số tăng quá cao, doanh nghiệp sẽ phải gánh thêm chi phí mua hạn ngạch và mất ưu thế cạnh tranh trên thị trường...

Theo Quyết định số 42/2026/QĐ-TTg về Danh mục lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính (cập nhật) mới đây, lĩnh vực xây dựng có 411 cơ sở, tập trung chủ yếu vào các đơn vị sản xuất vật liệu xây dựng (chiếm tỷ trọng lớn nhất với 39,58%), sản xuất xi măng (22,69% với gần 90 cơ sở phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính).

Xi măng cũng là một trong ba ngành được lựa chọn thí điểm phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính. Cụ thể, có tới 51/61 doanh nghiệp xi măng trong nước thuộc phạm vi áp dụng trong giai đoạn 2025-2026.

XÁC ĐỊNH PHẠM VI KIỂM KÊ, NGUỒN PHÁT THẢI

Sản xuất xi măng là một trong những ngành có phát thải CO2 lớn nhất (chiếm tới 8% tổng lượng phát thải CO2 toàn cầu). Nguồn phát thải chính của ngành xi măng gồm: Phát thải từ nguyên liệu sản xuất clinker, xi măng; Phát thải từ nguồn nhiên liệu nung; Phát thải gián tiếp từ việc sử dụng điện.

Kiểm kê khí nhà kính đóng vai trò quan trọng, nhằm giúp các nhà máy sản xuất xi măng biết mình phát thải bao nhiêu, từ đâu; từ đó có giải pháp giảm phát thải, quản lý hiệu quả, tối ưu hóa vận hành. Điều này cũng giúp các doanh nghiệp tuân thủ các quy định pháp lý, tránh bị xử phạt, bảo đảm vận hành.

Việc kiểm kê cũng là bước chuẩn bị cho thị trường carbon, giảm chi phí, tạo cơ hội bán tín chỉ. Qua kiểm kê, uy tín của doanh nghiệp được nâng cao, tăng năng lực cạnh tranh trên thị trường trong nước và quốc tế…

Tại hội thảo tham vấn quy trình kiểm kê khí nhà kính và MRV (đo đạc, báo cáo, thẩm định) lĩnh vực sản xuất xi măng vừa diễn ra cuối tuần qua, các chuyên gia đã trao đổi, chia sẻ hoàn thiện cách xác định phạm vi kiểm kê, nguồn phát thải và yêu cầu về dữ liệu tại các cơ sở sản xuất xi măng.

Quy trình kiểm kê khí nhà kính và MRV cho sản xuất xi măng được tham vấn nhằm thống nhất cách thức thu thập, tính toán và kiểm soát dữ liệu phát thải tại các nhà máy. Đây là nội dung liên quan trực tiếp đến việc thực hiện kiểm kê khí nhà kính cấp cơ sở và nâng cao chất lượng dữ liệu phục vụ công tác quản lý phát thải.

Theo chuyên gia, một trong những yêu cầu quan trọng khi xây dựng quy trình là xác định rõ ranh giới tổ chức và ranh giới hoạt động của cơ sở. Phạm vi hoạt động được xem xét trên toàn bộ các công đoạn mà doanh nghiệp kiểm soát hoặc sở hữu thiết bị, gồm khai thác nguyên liệu, nghiền, sấy, nung clinker, hệ thống điện phụ trợ, đóng gói và thu hồi nhiệt thừa.

Việc xác định ranh giới kiểm kê nhằm làm rõ các nguồn phát thải thuộc trách nhiệm của cơ sở và những nguồn có thể được loại trừ theo quy định. Đối với sản xuất xi măng, phát thải đáng chú ý phát sinh từ quá trình nung đá vôi để tạo clinker, bên cạnh phát thải từ sử dụng nhiên liệu và tiêu thụ điện tại các công đoạn sản xuất.

Đại diện Trung tâm Môi trường và Cơ khí xây dựng (Viện Vật liệu xây dựng), cho biết phần lớn phát thải trong nhà máy xi măng (chiếm khoảng 50-60%) đến từ phản ứng hóa học khi nung đá vôi để tạo thành clinker - thành phần cốt lõi của xi măng.

Nguồn phát thải lớn thứ hai (chiếm khoảng 30-40%) bắt nguồn từ quá trình đốt các nhiên liệu hóa thạch để duy trì nhiệt độ cao cho lò nung. Trong khi đó, lượng điện năng tiêu thụ cho các công đoạn như máy đập, nghiền nguyên liệu và nghiền xi măng thực chất chỉ là nguồn phát thải gián tiếp và chiếm tỷ trọng nhỏ nhất.

Để thực hiện kiểm kê, cơ sở phải xác định rõ ranh giới tổ chức và ranh giới hoạt động theo quy định tại Thông tư số 13/2024/TT-BXD và Tiêu chuẩn ISO 19694-3.

Phạm vi phát thải được phân loại thành phạm vi 1 (phát thải trực tiếp từ đốt nhiên liệu tĩnh tại, thiết bị cơ giới nội bộ và quá trình nung phân hủy nguyên liệu chứa gốc cacbonat CO3), phạm vi 2 (phát thải gián tiếp từ tiêu thụ điện lưới) và phạm vi 3 (phát thải gián tiếp khác như clinker mua ngoài hay vận chuyển thuê ngoài). 

TỪ TRÁCH NHIỆM TUÂN THỦ ĐẾN LỢI THẾ CẠNH TRANH

Trung tâm Môi trường và Cơ khí xây dựng lưu ý các cơ sở cần đặc biệt cẩn trọng trong tính toán lượng phát thải khí nhà kính. Nếu báo cáo kiểm kê phát thải thấp hơn thực tế, doanh nghiệp có thể bị xử phạt và thu hồi hạn ngạch khí nhà kính được cấp. Mặt khác, nếu tính toán sai khiến con số tăng quá cao, nhà máy sẽ phải gánh thêm chi phí mua hạn ngạch và đánh mất ưu thế khi cạnh tranh trên thị trường vật liệu xanh.

Cũng theo Trung tâm Môi trường và Cơ khí xây dựng, độ tin cậy của một báo cáo kiểm kê không nằm trong công bố từ phía nhà máy, mà bằng hồ sơ minh chứng trong báo cáo kiểm kê gửi cơ quan chức năng.

Toàn bộ số liệu than, dầu, điện năng hay nguyên liệu đầu vào đều phải gắn với hóa đơn, biên bản giao nhận; đặc biệt là giấy kiểm định định kỳ của các phương tiện đo như cân băng, cân ô tô hay công tơ điện.

Kinh nghiệm từ một số địa phương triển khai kiểm kê cho thấy, nhiều cơ sở đều có thiết bị đo lường đạt chuẩn, nhưng chất lượng số liệu vẫn có thể bị ảnh hưởng do thiếu lưu trữ hồ sơ kiểm định và chưa tách bạch từng loại than có nhiệt trị khác nhau. Vì vậy, các doanh nghiệp cần chuẩn hóa hồ sơ giấy tờ trong báo cáo kiểm kê, tuân thủ đúng hệ số phát thải lưới điện của năm báo cáo, và chuẩn bị biên bản kiểm tra chéo nội bộ trước khi nộp lên cơ quan quản lý.

Theo chuyên gia, kiểm kê khí nhà kính không phải rào cản thủ tục hành chính, mà chính là thước đo phản ánh trình độ quản trị và hiệu quả sử dụng năng lượng của mỗi nhà máy. Các doanh nghiệp xi măng cần chủ động xây dựng được hệ thống dữ liệu minh bạch, biến trách nhiệm môi trường thành lợi thế cạnh tranh dài hạn.

Với doanh nghiệp, việc đo lường lượng phát thải một cách trung thực, minh bạch vừa là nghĩa vụ báo cáo môi trường theo quy định pháp luật, vừa là điều kiện để doanh nghiệp tham gia thị trường carbon và vượt hàng rào tiêu chuẩn xanh khi xuất khẩu hàng hóa. Khi nắm rõ nhà máy đang xả thải bao nhiêu và từ công đoạn nào, doanh nghiệp có cơ sở để tối ưu hóa chi phí vận hành, nâng cao thương hiệu và tiếp cận các nguồn tài chính xanh.