Dù là đối tác kinh tế lớn nhất và mua phần lớn dầu xuất khẩu của Iran, Trung Quốc vẫn duy trì quan hệ thận trọng với Tehran, tập trung vào thương mại và ngoại giao thay vì cam kết chiến lược sâu rộng...

Theo hãng tin Bloomberg, Trung Quốc là đối tác kinh tế quan trọng nhất của Iran, mua khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu và mang lại nguồn thu thiết yếu cho Tehran trong bối cảnh Iran chịu hàng loạt lệnh trừng phạt.

Tuy nhiên, kể từ khi Mỹ và Israel bắt đầu cuộc chiến với Iran 6 tháng trước, Bắc Kinh gần như không có động thái hỗ trợ công khai đáng kể nào ngoài việc lên án các cuộc tấn công.

Ngày thứ Hai (24/8), Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent đe dọa trừng phạt kinh tế bất kỳ quốc gia nào làm ăn với Iran, khi Washington tìm cách gia tăng sức ép, cô lập Tehran và chấm dứt chiến tranh. Tuyên bố này khiến quan hệ Trung Quốc - Iran tiếp tục bị chú ý, đồng thời làm dấy lên nguy cơ xảy ra một cuộc đối đầu mới giữa Washington và Bắc Kinh trước cuộc gặp thượng đỉnh giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vào tháng 9.

Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng các biện pháp mà ông Bessent đe dọa áp dụng có thể không tác động lớn đến Trung Quốc như nhiều người lo ngại. Trên thực tế, quan hệ giữa Bắc Kinh và Tehran khá mất cân bằng và không có sự gắn kết chiến lược sâu sắc như vẻ bề ngoài.

IRAN QUAN TRỌNG THẾ NÀO TRONG CHIẾN LƯỢC NGOẠI GIAO CỦA TRUNG QUỐC?

Dù hai nước từng công bố nhiều thỏa thuận quy mô lớn, vốn đầu tư thực tế của Trung Quốc vào Iran vẫn khá khiêm tốn. Hợp tác quân sự giữa hai bên cũng hạn chế, trong bối cảnh chiến lược của Bắc Kinh tại Trung Đông đòi hỏi nước này phải duy trì thế cân bằng giữa Iran và các đối thủ của Tehran trong khu vực.

Theo các nhà phân tích, Iran có vị trí nhất định trong chiến lược đối ngoại của Trung Quốc, nhưng quan hệ giữa hai nước chủ yếu được xây dựng trên những lợi ích thực tế, thay vì một liên minh chiến lược sâu rộng.

Việc Iran gia nhập BRICS, nhóm hợp tác của các nền kinh tế mới nổi và đang phát triển, cùng Tổ chức Hợp tác Thượng Hải góp phần giúp Bắc Kinh hạn chế ảnh hưởng của Mỹ và củng cố vị thế là tiếng nói đại diện cho các nước thuộc Phương Nam toàn cầu. Trung Quốc giữ vai trò quan trọng trong cả hai cơ chế hợp tác này.

Vai trò của Trung Quốc trong việc thúc đẩy Iran và Saudi Arabia bình thường hóa quan hệ năm 2023 cũng nâng cao uy tín ngoại giao của Bắc Kinh. Tuy nhiên, một số nhà ngoại giao phương Tây nghi ngờ Trung Quốc có thực sự đóng vai trò trung tâm trong tiến trình hòa giải này hay không.

Dù vậy, Trung Quốc từ lâu đã theo đuổi chiến lược ngoại giao song song tại Trung Đông: duy trì quan hệ với Iran nhưng đồng thời bảo vệ quan hệ với Mỹ và các đồng minh của Washington trong khu vực.

Ông She Gangzheng, giáo sư quan hệ quốc tế tại Đại học Thanh Hoa ở Bắc Kinh, cho rằng việc hỗ trợ quân sự cho Iran không phù hợp với cách Trung Quốc lâu nay xử lý quan hệ tại Trung Đông.

So với quan hệ Iran - Trung Quốc, quan hệ giữa Bắc Kinh và Moscow lại ở một cấp độ hoàn toàn khác.

"Nga giữ vai trò trung tâm trong nỗ lực của Trung Quốc nhằm đối trọng với ưu thế của Mỹ, đồng thời là nhà cung cấp năng lượng quan trọng và đối tác của Bắc Kinh tại nhiều diễn đàn đa phương”, ông She nhận định với Bloomberg.

Bên cạnh đó, mối quan hệ cá nhân gần gũi giữa ông Tập Cận Bình và Tổng thống Nga Vladimir Putin càng củng cố sự gắn kết giữa hai nước.

QUAN HỆ KINH TẾ TRUNG QUỐC - IRAN GẮN KẾT ĐẾN ĐÂU?

Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của Iran, nhưng quan hệ giữa hai bên mất cân bằng rõ rệt.

Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế, Trung Quốc chiếm khoảng 1/3 tổng kim ngạch thương mại của Iran. Ngược lại, Iran đóng góp chưa đến 1% tổng kim ngạch thương mại của Trung Quốc, nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.

Dầu thô Iran, thường được bán với giá chiết khấu, chiếm khoảng 10% lượng dầu Trung Quốc nhập khẩu bằng đường biển. Nguồn cung này giúp Bắc Kinh đa dạng hóa năng lượng và giảm phụ thuộc vào những nhà cung cấp lớn như Nga và Saudi Arabia, nhưng chưa lớn đến mức Trung Quốc không thể tìm nguồn thay thế.

Đầu tư của Trung Quốc vào Iran cũng khá khiêm tốn, bất chấp những thỏa thuận quy mô lớn từng được công bố.

Trong chuyến thăm Tehran năm 2021, Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc đã ký thỏa thuận hợp tác chiến lược kéo dài 25 năm với Iran. Theo thông tin được công bố khi đó, Trung Quốc dự kiến đầu tư tới 400 tỷ USD vào Iran trong thời gian thực hiện thỏa thuận.

Tuy nhiên, bà Alicia Garcia Herrero, chuyên gia kinh tế trưởng phụ trách khu vực châu Á - Thái Bình Dương tại Natixis, cho biết mới chỉ có khoảng 2-3 tỷ USD vốn đầu tư được xác nhận kể từ khi thỏa thuận được ký. Con số này thấp hơn rất nhiều so với các cam kết đầu tư của Trung Quốc tại Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) hoặc Saudi Arabia.

Số liệu chính thức của Trung Quốc cho thấy tổng vốn đầu tư trực tiếp của nước này tại Iran đạt 4,5 tỷ USD vào cuối năm 2024, chưa bằng một nửa mức 9,5 tỷ USD tại UAE.

Công cụ Theo dõi đầu tư toàn cầu của Trung Quốc thuộc Viện Doanh nghiệp Mỹ, chuyên thống kê các giao dịch trị giá từ 100 triệu USD trở lên kể từ năm 2005, ước tính tổng vốn đầu tư của Trung Quốc tại Iran vào khoảng 4,7 tỷ USD. Phần lớn số vốn này tập trung vào lĩnh vực năng lượng và kim loại.

Trong khi đó, tổng vốn đầu tư của Trung Quốc tại Saudi Arabia được ước tính vào khoảng 16 tỷ USD, trải rộng trên các lĩnh vực năng lượng, công nghệ, kim loại và giải trí.

“Quy mô hiện diện của doanh nghiệp Trung Quốc tại Iran rất hạn chế so với những quốc gia khác trong khu vực. Các tập đoàn lớn của Trung Quốc tránh xa Iran vì lo ngại nguy cơ bị Mỹ áp đặt trừng phạt thứ cấp”, ông Esfandyar Batmanghelidj, CEO tổ chức nghiên cứu Bourse & Bazaar Foundation tại London, nhận định.

Nhìn chung đến nay, sự hỗ trợ của Trung Quốc dành cho Iran chủ yếu giới hạn ở lĩnh vực thương mại và ngoại giao. Bắc Kinh chưa đưa ra cam kết bảo đảm an ninh cho Tehran như những cam kết mà Mỹ dành cho một số đồng minh. Cách tiếp cận thận trọng này phản ánh chiến lược cân bằng của Trung Quốc tại Trung Đông.

Sự thận trọng của Bắc Kinh còn thể hiện trong cách nước này cân bằng quan hệ với Iran và lợi ích kinh tế với Mỹ. Bắc Kinh phản đối các lệnh trừng phạt do Washington đơn phương áp đặt. Tuy nhiên, để hạn chế rủi ro kinh tế, các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc thường tránh mua dầu thuộc diện bị Mỹ trừng phạt.

Các ngân hàng quốc doanh lớn của Trung Quốc trước đây cũng từng tuân thủ lệnh trừng phạt của Mỹ đối với Iran, Triều Tiên. Những ngân hàng này muốn tránh nguy cơ bị loại khỏi hệ thống thanh toán bằng USD.