Ngành Dầu khí không chỉ đơn thuần giữ vai trò cung cấp nhiên liệu truyền thống mà còn là trụ cột chiến lược, quyết định đến an ninh năng lượng quốc gia, ổn định vĩ mô và thúc đẩy mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam.

Trong bối cảnh thế giới biến động địa chính trị phức tạp, chuyển dịch năng lượng xanh diễn ra mạnh mẽ và cuộc đua công nghệ (AI, bán dẫn, dữ liệu) bùng nổ, ngành Dầu khí đứng trước yêu cầu phải chuyển mình từ “trụ cột tăng trưởng truyền thống” sang “động cơ mở đường cho đổi mới sáng tạo, chuyển đổi xanh và tự chủ chiến lược”.

Từ góc nhìn vĩ mô toàn cầu, năng lượng nói chung và ngành Dầu khí nói riêng đóng vai trò chiến lược sống còn đối với sự phát triển của mọi quốc gia. Đơn cử như trong cuộc cạnh tranh địa chính trị gay gắt giữa các cường quốc hàng đầu thế giới như Mỹ và Trung Quốc hiện nay, ngoài công nghệ hay chip bán dẫn, yếu tố cốt lõi giúp Trung Quốc duy trì nhiều trọng số vượt trội chính là khả năng làm chủ nguồn năng lượng. Điều này minh chứng rằng không một quốc gia nào có thể đạt được sự tự chủ và thịnh vượng nếu thiếu đi sự vững chắc về hạ tầng năng lượng.

Bên cạnh đó, chuỗi cung ứng toàn cầu hiện đang chịu áp lực lớn từ các cuộc xung đột địa chính trị, gây biến động giá dầu và gián đoạn nguồn cung. Trong khi đó, làn sóng bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và kinh tế số đang tạo ra động lực tăng trưởng mới nhưng đồng thời cũng làm gia tăng đáng kể nhu cầu tiêu thụ năng lượng. Sự dịch chuyển sang xu thế phát triển xanh và giảm phát thải vừa đặt ra thách thức buộc ngành dầu khí phải thay đổi vai trò truyền thống, vừa mở ra hướng đi mới để thích ứng với nền kinh tế carbon thấp.

Phát triển công nghiệp dầu khí Việt Nam: Đảm bảo tăng trưởng bền vững

Đọc thêm

Ở trong nước, Việt Nam đang bước vào giai đoạn phát triển với mục tiêu đạt mức tăng trưởng hai con số nhằm hiện thực hóa tầm nhìn đến năm 2045 trở thành nước phát triển. Quá trình này đòi hỏi một nguồn năng lượng, nguyên liệu và hạ tầng công nghiệp khổng lồ. Các nghị quyết của Đảng về đổi mới mô hình tăng trưởng chất lượng cao, phát triển mạnh mẽ kinh tế biển và bảo đảm an ninh quốc gia đã đặt ra yêu cầu về việc phải giữ vững an ninh năng lượng. Ngành Dầu khí, do đó, giữ vai trò quan trọng trong việc thực hiện các mục tiêu tăng trưởng, phát triển và bảo đảm sự tự chủ và hội nhập của đất nước.

Bên cạnh đó, hệ thống các nghị quyết chiến lược của Đảng và Nhà nước về khoa học, công nghệ, kinh tế tư nhân cũng là những “kim chỉ nam” định hình hướng đi cho ngành Dầu khí trong tương lai. Cụ thể, các nghị quyết về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đặt ra yêu cầu cốt lõi cho ngành Dầu khí là không chỉ dừng lại ở hoạt động khai thác truyền thống, mà phải vươn lên làm chủ các công nghệ chiến lược. Điều này nhằm bảo đảm sự đóng góp của ngành tương xứng với kỳ vọng và các mục tiêu phát triển quốc gia.

Cùng với đó, nghị quyết về phát huy vai trò dẫn dắt và kiến tạo của các tập đoàn kinh tế nhà nước lớn, kết hợp với vai trò của khu vực kinh tế tư nhân – cùng với các định hướng phát triển tổng thể của đất nước đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2045, đã tạo ra một khung khổ toàn diện. Những định hướng này vừa đặt ra kỳ vọng đối với sự đóng góp của ngành Dầu khí và năng lượng trong tiến trình phát triển quốc gia, vừa vạch ra con đường để ngành tiếp tục cụ thể hóa và triển khai hiệu quả trong giai đoạn tới.

NĂM ĐÓNG GÓP QUAN TRỌNG CỦA NGÀNH DẦU KHÍ

Thực tiễn phát triển qua các con số và chỉ số vĩ mô cho thấy ngành Dầu khí đang đảm nhiệm 5 vai trò đóng góp trọng yếu.

Một là, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Ngành Dầu khí cung cấp nguồn nhiên liệu và năng lượng thiết yếu cho sản xuất công nghiệp và giao thông vận tải. Cụ thể, ngành đóng góp khoảng 15% tổng sản lượng điện toàn quốc, cung cấp 35% lượng khí cho sản xuất điện, đáp ứng 70–80% nhu cầu khí tiêu thụ dân dụng và cung ứng tới 70% nhu cầu phân đạm cho nông nghiệp. Các nhà máy lọc hóa dầu Nghi Sơn và Dung Quất đảm bảo nguồn cung xăng dầu ổn định cho thị trường nội địa với mức giá cạnh tranh so với khu vực.

Hai là, đóng góp lớn cho ngân sách nhà nước. Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam) luôn đứng đầu danh sách các doanh nghiệp nhà nước đóng góp lớn nhất vào ngân sách quốc gia với số nộp ngân sách đạt 165,9 nghìn tỷ đồng. Tính chung, ngành Dầu khí đóng góp khoảng 9–9,2% vào GDP của cả nước, tạo nguồn lực tài chính quan trọng cho đầu tư phát triển.

Ba là, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và hoàn thiện chuỗi giá trị. Ngành Dầu khí đang xây dựng một hệ sinh thái toàn diện từ thượng nguồn (thăm dò, khai thác), trung nguồn (công nghiệp khí, hạ tầng năng lượng) đến hạ nguồn (lọc hóa dầu, điện khí, phân bón, phân phối) và các dịch vụ kỹ thuật chất lượng cao. Hiện nay, ngành dầu khí đã mở rộng hoạt động ra 16 quốc gia và vùng lãnh thổ. Hoạt động của ngành tạo việc làm ổn định cho hơn 50.000 lao động trong và ngoài nước.

Bốn là, khẳng định và bảo vệ chủ quyền biển đảo và quyền tài phán. Các hoạt động thăm dò, khai thác dầu khí phủ kín thềm lục địa và vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam, đóng vai trò như những “cột mốc trên biển”, góp phần bảo vệ vững chắc chủ quyền và an ninh quốc gia trên biển.

Năm là, tiên phong định hình xu hướng chuyển dịch năng lượng mới. Ngành Dầu khí đang chủ động mở đường cho các nguồn năng lượng xanh và tương lai bền vững thông qua việc phát triển điện gió ngoài khơi, hạ tầng LNG, nghiên cứu hydro xanh, amoniac xanh, nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) và công nghệ thu giữ, lưu trữ carbon (CCUS).

THÁCH THỨC HIỆN TẠI VÀ YÊU CẦU ĐỔI MỚI MÔ HÌNH TĂNG TRƯỞNG

Mặc dù đóng góp to lớn cho nền kinh tế, ngành Dầu khí đang đứng trước yêu cầu cấp thiết phải chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Trong giai đoạn trước, giá trị truyền thống của ngành chủ yếu được đo lường qua sản lượng dầu khí khai thác, tổng doanh thu và mức đóng góp ngân sách. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, tư duy này đang đặt ra những hạn chế lớn, đòi hỏi ngành phải nhanh chóng chuyển dịch sang tạo dựng giá trị hiện đại ở nhiều tầng bậc hơn - trải dài từ khảo sát, địa chất, khoan, khai thác, chế biến cho đến sản xuất thiết bị, dịch vụ kỹ thuật, ứng dụng công nghệ số, tự động hóa, xây dựng công trình biển và cung cấp các dịch vụ chuyên môn có hàm lượng kỹ thuật cao.  

Để thực hiện bước chuyển mình này và vượt qua các thách thức hiện hữu, mô hình tăng trưởng mới của ngành Dầu khí phải đáp ứng 5 yêu cầu cốt lõi. 

Một, khai thác hiệu quả hơn phần tài nguyên còn lại thông qua việc tối ưu hóa năng lực thăm dò, khai thác các mỏ hiện hữu và mỏ tận thu trong điều kiện địa chất ngày càng phức tạp.  

Hai, phát triển cấu trúc năng lượng có hàm lượng công nghệ cao và phát thải thấp theo hướng chuyển dịch cơ cấu sản xuất theo hướng tinh gọn, nâng cao hiệu suất năng lượng và giảm thiểu tác động đến môi trường.  

Ba, phát triển hệ sinh thái công nghiệp năng lượng, xây dựng chuỗi kết nối hoàn chỉnh giữa hạ tầng, sản xuất và dịch vụ nhằm gia tăng giá trị lan tỏa cho toàn nền kinh tế.  

Bốn, đóng góp vào phát triển kinh tế biển và mục tiêu quốc gia biển mạnh với việc gắn kết hoạt động dầu khí với chiến lược biển quốc gia, khẳng định vị thế và bảo vệ chủ quyền trên biển.  

Năm, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ hiện đại, tăng cường tích hợp tự động hóa, công nghệ bảo trì có dự đoán trước và AI tạo sinh nhằm phòng ngừa rủi ro vận hành, tối ưu hóa toàn bộ vòng đời tài sản.  

ĐỊNH HƯỚNG CHÍNH SÁCH VĨ MÔ, TỐI ƯU HÓA ĐÓNG GÓP CỦA NGÀNH

Để ngành Dầu khí phát huy tối đa vai trò trong giai đoạn tới, từ góc độ cơ quan hoạch định chính sách vĩ mô, cần triển khai đồng bộ 5 nhóm định hướng chính sách lớn.

Thứ nhất, đổi mới định hướng phát triển ngành dầu khí theo hướng nâng cao giá trị gia tăng và tác động lan tỏa: chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa nhiều vào khai thác tài nguyên, sản lượng và doanh thu sang phát triển đồng bộ chuỗi giá trị dầu khí, chú trọng công nghiệp chế biến sâu, hóa dầu, dịch vụ kỹ thuật, công nghiệp hỗ trợ và các lĩnh vực có hàm lượng công nghệ cao. Đồng thời, đổi mới cách thức đánh giá đóng góp của ngành theo hướng phản ánh đầy đủ giá trị gia tăng, năng suất lao động, mức độ tự chủ công nghệ và tác động đến các ngành kinh tế khác.

Thứ hai, tăng cường năng lực bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, đáp ứng yêu cầu tăng trưởng cao và nâng cao khả năng chống chịu: khai thác hợp lý, hiệu quả nguồn tài nguyên dầu khí trong nước; đa dạng hóa nguồn cung và thị trường nhập khẩu; phát triển đồng bộ hệ thống hạ tầng chế biến, vận chuyển, dự trữ và phân phối; nâng cao năng lực dự báo, quản trị rủi ro và ứng phó với biến động giá năng lượng, gián đoạn chuỗi cung ứng quốc tế.

Thứ ba, tiếp tục hoàn thiện thể chế, chính sách và môi trường đầu tư nhằm khơi thông các nguồn lực phát triển ngành dầu khí: rà soát, tháo gỡ các khó khăn, vướng mắc trong triển khai các dự án dầu khí, nhất là các dự án có quy mô lớn, yêu cầu kỹ thuật phức tạp và chu kỳ đầu tư dài; nghiên cứu hoàn thiện cơ chế khuyến khích đầu tư phù hợp với đặc thù của hoạt động tìm kiếm, thăm dò và khai thác dầu khí.

Ngoài ra, tăng cường phối hợp giữa các khâu trong chuỗi khí – điện, bảo đảm tính đồng bộ và hiệu quả của các dự án đầu tư. Tập trung nguồn lực để làm chủ công nghệ thăm dò, khai thác ở vùng nước sâu, xa bờ và công nghệ năng lượng mới, coi khoa học, công nghệ là động lực cốt lõi để nâng cao năng suất và giá trị gia tăng.

Thứ tư, đẩy mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số  để nâng cao năng suất, hiệu quả và năng lực cạnh tranh của ngành: ưu tiên nghiên cứu, ứng dụng và từng bước làm chủ các công nghệ trong thăm dò, khai thác, chế biến và vận hành công trình dầu khí; thúc đẩy ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, tự động hóa và các công nghệ số.

Phát triển các chương trình nghiên cứu, đổi mới công nghệ theo nhu cầu thực tiễn, tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học; chú trọng phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật và công nghệ chất lượng cao

Thứ năm, chủ động thích ứng với xu hướng chuyển dịch năng lượng, mở rộng sang các lĩnh vực năng lượng và kinh tế: tận dụng kinh nghiệm, hạ tầng và năng lực kỹ thuật trong khảo sát, thiết kế, chế tạo, xây lắp, vận hành và bảo dưỡng công trình biển để tham gia các lĩnh vực như điện gió ngoài khơi, dịch vụ kỹ thuật biển và các hoạt động năng lượng mới phù hợp.

Đồng thời, thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả, giảm phát thải trong các hoạt động dầu khí, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng, an ninh năng lượng và phát triển bền vững.

(*) Nguyễn Hoa Cương, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương

Nội dung bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 44-2026 phát hành ngày 2/11/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây: 

Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-44-2026.html