Đại biểu Quốc hội đề nghị bổ sung nguyên tắc: các dự án ven biển, lấn biển, xây dựng công trình trên biển phải xác định rõ lối tiếp cận biển công cộng, bãi biển công cộng và không gian sinh hoạt truyền thống của cộng đồng; không được biến quyền tiếp cận hợp pháp của người dân thành quyền phụ thuộc vào sự cho phép của chủ đầu tư...

Thảo luận tại hội trường về dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi), các đại biểu Quốc hội cho rằng đây là dự án luật có ý nghĩa chiến lược, không chỉ nhằm hoàn thiện thể chế quản lý biển mà còn tạo nền tảng cho sự phát triển kinh tế biển xanh, bảo vệ chủ quyền, bảo tồn hệ sinh thái và bảo đảm sinh kế lâu dài cho nhân dân. Biển không chỉ là không gian phát triển kinh tế mà còn là không gian sinh tồn của cộng đồng dân cư ven biển. Do đó, luật cần giải quyết tốt mối quan hệ giữa khai thác và bảo tồn, giữa lợi ích quốc gia và quyền lợi chính đáng của người dân, giữa phát triển trước mắt và trách nhiệm đối với các thế hệ tương lai.

ĐỂ CỘNG ĐỒNG ĐƯỢC THAM GIA, HƯỞNG LỢI HỢP LÝ TỪ HOẠT ĐỘNG PHÁT TRIỂN KINH TẾ BIỂN

Trong dự thảo luật, tại Điều 47 đã quy định hỗ trợ chuyển đổi sinh kế và xác định mức độ ảnh hưởng của dự án là một tiêu chí hỗ trợ. Qua nghiên cứu, đại biểu Triệu Thị Ngọc Diễm, đoàn đại biểu Quốc hội TP. Cần Thơ nhận thấy dự thảo luật chưa xác định rõ trách nhiệm lập phương án, nguồn kinh phí và thời điểm triển khai đối với cộng đồng bị ảnh hưởng trực tiếp.

Theo đại biểu, trong sử dụng không gian biển, cần lưu ý đến trường hợp người dân có hoạt động mưu sinh hợp pháp nhưng không thuộc đối tượng có quyền sử dụng khu vực biển bị thu hồi. Nếu chỉ xem xét hỗ trợ khi thu hồi khu vực biển thì có thể chưa bao quát được nhóm đối tượng bị giảm thu nhập hoặc phải chuyển đổi nghề nghiệp do dự án tác động.

Từ thực tế trên, đại biểu đề nghị bổ sung sau khoản 3, Điều 47 quy định: Đối với cộng đồng dân cư ven biển có sinh kế hợp pháp bị ảnh hưởng trực tiếp bởi dự án sử dụng không gian biển, UBND cấp tỉnh có trách nhiệm tổ chức xác định đối tượng, mức độ ảnh hưởng và phê duyệt phương án hỗ trợ. Phương án phải được tham vấn cộng đồng, công khai về đối tượng, nội dung, kinh phí, tiến độ và trách nhiệm thực hiện; bảo đảm các biện pháp hỗ trợ cần thiết được triển khai trước khi dự án làm gián đoạn sinh kế của người dân.

Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị giao Chính phủ quy định rõ trách nhiệm đóng góp kinh phí của chủ dự án tương ứng với mức độ tác động do dự án gây ra, phần hỗ trợ từ ngân sách nhà nước, cũng như nguyên tắc không chi trả trùng lắp cho cùng một đối tượng. Việc hỗ trợ chuyển đổi sinh kế phải hướng đến giải quyết việc làm và thu nhập thực tế. 

Có cùng quan điểm về vấn đề này, đại biểu Lê Hữu Trí, đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Khánh Hòa chỉ rõ các điều từ Điều 40 đến Điều 47 dự thảo luật đã đề cập chính sách ưu đãi, hỗ trợ, huy động nguồn lực xã hội và hỗ trợ cộng đồng dân cư ven biển. Tuy nhiên, đề nghị các chính sách này cần đi vào thực chất, tránh chỉ dừng lại ở những quy định mang tính khuyến khích.

“Khi một khu vực biển được chuyển đổi mục đích sử dụng phục vụ dự án kinh tế hoặc hình thành các khu vực bảo tồn, cần đánh giá đầy đủ tác động đến ngư dân, người làm nghề biển, hoạt động nuôi trồng thủy sản và các dịch vụ công cộng. Đề nghị quy định cơ chế hỗ trợ chuyển đổi nghề, đào tạo kỹ năng, tạo việc làm mới và phục hồi sinh kế; đồng thời có chính sách để cộng đồng được tham gia và hưởng lợi hợp lý từ các hoạt động phát triển kinh tế biển”, đại biểu Lê Hữu Trí đề nghị.

Bên cạnh đó, đại biểu nhận thấy dự thảo luật đã có nhiều quy định cần thiết về bảo đảm quyền tiếp cận biển của người dân và lợi ích của cộng đồng ven biển như: Điều 9 đã quy định về quyền tiếp cận của người dân đối với biển, Điều 10 quy định về sự tham gia của cộng đồng, Điều 23 quy định về việc xây dựng, quản lý đảo nhân tạo và công trình trên biển, Điều 52 quy định cấm chiếm dụng, rào chắn, xây dựng công trình trái pháp luật làm mất lối đi tiếp cận biển công cộng.

Tuy nhiên, đại biểu nhấn mạnh cần làm rõ hơn cơ chế thực thi trong thực tế. Theo đại biểu, nếu không kiểm soát chặt chẽ từ khâu quy hoạch, giao khu vực biển và phê duyệt dự án, thì khi công trình đã hoàn thành, việc khôi phục lối tiếp cận biển cho người dân sẽ rất khó khăn.

Do đó, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc: các dự án ven biển, lấn biển, xây dựng công trình trên biển phải xác định rõ lối tiếp cận biển công cộng, bãi biển công cộng và không gian sinh hoạt truyền thống của cộng đồng; không được biến quyền tiếp cận hợp pháp của người dân thành quyền phụ thuộc vào sự cho phép của chủ đầu tư. Đồng thời, cần quy định cơ chế công khai quy hoạch, tham vấn cộng đồng thực chất và xử lý nghiêm hành vi chiếm dụng không gian biển công cộng.

CÔNG CỤ KINH TẾ MẠNH MẼ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG BIỂN, KIỂM SOÁT Ô NHIỄM TỪ ĐẤT LIỀN

Góp ý dự thảo luật, đại biểu Nguyễn Duy Tiến, đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Tây Ninh nhấn mạnh rằng việc quy định cơ chế đấu giá quyền sử dụng khu vực biển tại Điều 27 dự thảo luật là một bước tiến quan trọng. Quy định này nhằm thể chế hóa nguyên tắc thị trường, tăng cường tính minh bạch, tối ưu hóa nguồn thu ngân sách nhà nước và lựa chọn được những nhà đầu tư có năng lực thực sự để khai thác bền vững khu vực biển.

Tuy nhiên, do khu vực biển là loại tài sản công đặc thù gắn liền với quốc phòng, an ninh, môi trường sinh thái và lợi ích cộng đồng, theo đại biểu, việc triển khai quy định này đòi hỏi phải xử lý thận trọng, khách quan và thấu đáo các vấn đề. Trong đó, do khu vực biển có tính chất không gian liên tục và sử dụng đa mục đích, cho nên việc đưa một khu vực biển ra đấu giá rất dễ phát sinh xung đột quyền lợi, ảnh hưởng đến sinh kế của cộng đồng dân cư ven biển, nhất là các ngư dân đang nuôi trồng hoặc khai thác thủy sản truyền thống tại khu vực đó.

Để hoàn thiện quy định này, đại biểu cho rằng cần bổ sung thực hiện tham vấn cộng đồng dân cư ven biển chịu ảnh hưởng trực tiếp trước khi cấp có thẩm quyền phê duyệt danh mục và phương án đấu giá khu vực biển.

Quan tâm vấn đề môi trường biển, đại biểu Trần Quang Tâm, đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Đắk Lắk, nêu thực tế  áp lực ô nhiễm từ đất liền và các hoạt động kinh tế ven biển đang là nguy cơ làm suy kiệt hệ sinh thái biển. Trong khi đó, các quy định về bảo vệ môi trường biển được nêu trong dự thảo luật lại chưa gắn kết chặt chẽ với cơ chế kiểm soát tải lượng ô nhiễm đổ ra biển.

Cụ thể, tại Điều 4 và Điều 56 của dự thảo mới chỉ dừng lại ở nguyên tắc chung chung về phòng ngừa, kiểm soát ô nhiễm mà thiếu các công cụ kinh tế mạnh mẽ như thuế môi trường biển dựa trên tải lượng xả thải, hoặc ký quỹ phục hồi môi trường bắt buộc đối với các dự án kinh tế lớn ven biển và chế tài xử phạt vi phạm xả thải.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung, hoàn thiện khoản 4, Điều 4 theo hướng khẳng định nguyên tắc: cá nhân, tổ chức gây ô nhiễm hoặc làm suy thoái môi trường biển phải chịu chi phí phục hồi và bồi thường thiệt hại theo nguyên tắc thị trường. Đồng thời, ưu tiên bố trí nguồn thu từ việc sử dụng biển để đầu tư cho công tác quản lý, bảo vệ và phục hồi sinh thái biển.

Bên cạnh đó, cần bổ sung điểm b khoản 2, Điều 56 theo hướng quy định rõ thời điểm chấm dứt cùng chế tài cứng rắn, đủ mạnh đối với các điểm xả thải công nghiệp ven bờ, thay vì chỉ giao cho địa phương rà soát, đánh giá, xác định biện pháp và lộ trình; bởi điều này dễ dẫn đến sự chậm trễ và thiếu hiệu quả trong thực thi.

Giải trình làm rõ các vấn đề đại biểu Quốc hội quan tâm, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng nêu rõ, về quyền tài sản, giao dịch, chế độ tài chính, thu hồi, bồi thường hỗ trợ và bảo đảm quyền lợi của người dân, tiếp thu các ý kiến đại biểu, Chính phủ chỉ đạo tiếp tục hoàn thiện quy định về quyền chuyển nhượng, cho thuê, góp vốn, thế chấp phù hợp với hình thức sử dụng và điều kiện của từng đối tượng.

Đối với vấn đề thu hồi, bồi thường và hỗ trợ, các quy định dự thảo luật đã làm rõ căn cứ thu hồi nhằm bảo đảm quyền lợi của người sử dụng biển; xác định cụ thể quyền sử dụng, nghĩa vụ thực hiện tài sản và chi phí hợp pháp. Phân biệt bồi thường khi thu hồi với hỗ trợ sinh kế và trách nhiệm của Nhà nước, hỗ trợ chuyển đổi nghề gắn với điều kiện sản xuất, việc làm, thu nhập, nhất là cộng đồng dễ bị tổn thương. Đặc biệt, dự thảo luật quy định bảo đảm quyền tiếp cận biển của người dân với biển, trong đó có việc bố trí lối đi và xây dựng không gian công cộng biển.

Về quản lý vùng bờ và bảo vệ môi trường biển, hải đảo, Phó Thủ tướng cho biết quan điểm của Chính phủ là phát triển phải phù hợp khả năng chịu tải của môi trường, gắn với bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái; hài hòa giữa bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế.

Quy định trong dự thảo luật yêu cầu khoảng lùi trong xây dựng bờ biển với căn cứ và khoảng cách, hài hòa với hành lang bảo vệ bờ biển; công trình hiện hữu cần có phương án, lộ trình xử lý phù hợp với tình trạng pháp lý và mức độ rủi ro. Thực hiện kiểm soát ô nhiễm, gắn nguồn thải với sức chịu tải môi trường; việc "nhận chìm" bắt buộc phải bảo đảm yêu cầu về thẩm định môi trường, kiểm soát vật chất và tác động tích lũy…