Thỏa thuận hạt nhân dân sự vừa được Mỹ và Saudi Arabia ký kết đánh dấu bước tiến lớn trong quan hệ năng lượng giữa hai nước, đồng thời làm dấy lên những tranh cãi về nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân và một cuộc chạy đua vũ trang mới tại Trung Đông...

Sau nhiều năm đàm phán, Mỹ và Saudi Arabia đã chính thức đạt được thỏa thuận hợp tác điện hạt nhân dân sự, mở đường cho vương quốc vùng Vịnh xây dựng các nhà máy điện hạt nhân sử dụng công nghệ của Mỹ, đồng thời được phép làm giàu uranium trong nước.

Theo thông báo của Bộ Năng lượng Mỹ ngày 22/7, Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright và Bộ trưởng Năng lượng Saudi Arabia, Hoàng tử Abdulaziz bin Salman, đã ký thỏa thuận hợp tác được gọi là "Thỏa thuận 123" (123 Agreement) cùng một thỏa thuận song phương về các biện pháp bảo đảm hạt nhân.

Đây là kết quả của tiến trình đàm phán kéo dài qua cả nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Donald Trump và chính quyền cựu Tổng thống Joe Biden, nhưng với nhiều điểm khác biệt đáng chú ý so với đề xuất trước đây.

CHO PHÉP SAUDI ARABIA LÀM GIÀU URANIUM

Bên cạnh đó, Riyadh cũng được phép tái chế chất thải hạt nhân. Đây đều là những công nghệ dân sự nhưng cũng có thể trở thành nền tảng kỹ thuật để sản xuất vật liệu phục vụ chế tạo vũ khí hạt nhân nếu được sử dụng cho mục đích quân sự.

Khác với kế hoạch được xây dựng dưới thời Tổng thống Joe Biden, thỏa thuận lần này không bao gồm Nghị định thư bổ sung (Additional Protocol) của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), vốn cho phép cơ quan này tiến hành các cuộc thanh sát đột xuất với phạm vi kiểm tra sâu hơn đối với các cơ sở hạt nhân. Điều này khiến một số chuyên gia lo ngại cơ chế giám sát sẽ kém chặt chẽ hơn.

Trong khi đó, Bộ Năng lượng Mỹ khẳng định thỏa thuận vẫn tuân thủ đầy đủ các quy định về chống phổ biến vũ khí hạt nhân theo Đạo luật Năng lượng Nguyên tử của Mỹ, được đánh giá là một trong những khuôn khổ pháp lý nghiêm ngặt nhất thế giới.

Saudi Arabia từ lâu cũng nhiều lần nhấn mạnh rằng nếu không đạt được thỏa thuận với Washington, nước này hoàn toàn có thể tìm kiếm sự hợp tác từ Trung Quốc hoặc Nga - những quốc gia có cách tiếp cận khác trong lĩnh vực phổ biến công nghệ hạt nhân.

Theo quy định của Mỹ, thỏa thuận hiện sẽ được trình lên Quốc hội xem xét. Nếu trong vòng 90 ngày làm việc Quốc hội không thông qua nghị quyết phản đối, thỏa thuận sẽ tự động có hiệu lực. Trường hợp muốn vô hiệu hóa thỏa thuận thông qua việc bác bỏ quyền phủ quyết của Tổng thống, Quốc hội sẽ cần đạt được đa số hai phần ba số phiếu.

TRANH CÃI VỀ NGUY CƠ CHẠY ĐUA VŨ TRANG

Bà Kelsey Davenport, Giám đốc Chính sách Chống phổ biến vũ khí hạt nhân thuộc Hiệp hội Kiểm soát Vũ khí (Arms Control Association), kêu gọi Quốc hội bác bỏ hoặc sửa đổi thỏa thuận nhằm tránh làm gia tăng nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân tại Trung Đông. Theo bà, việc cho phép Saudi Arabia tiếp cận các công nghệ làm giàu uranium và tái chế nhiên liệu hạt nhân có thể mở rộng nguy cơ phát triển năng lực chế tạo vũ khí hạt nhân trong khu vực.

Thượng nghị sĩ Edward Markey cũng chỉ trích mạnh mẽ thỏa thuận này, cho rằng Washington đang cho phép Saudi Arabia phát triển các công nghệ có thể phục vụ chế tạo vũ khí hạt nhân trong khi lại phát động chiến dịch quân sự nhằm ngăn chặn Iran phát triển chương trình hạt nhân. Ông nhận định điều đó sẽ khiến tình hình an ninh khu vực trở nên nguy hiểm hơn.

Trước đó, Thái tử Mohammed bin Salman nhiều lần tuyên bố Saudi Arabia không mong muốn sở hữu vũ khí hạt nhân, nhưng sẽ phát triển nếu Iran sở hữu loại vũ khí này.

Ở chiều ngược lại, Thượng nghị sĩ đảng Cộng hòa Jim Risch bày tỏ ủng hộ thỏa thuận, cho rằng hợp tác hạt nhân dân sự sẽ mang lại lợi ích cho cả Mỹ và Saudi Arabia.

Theo một nguồn tin trong ngành năng lượng, trước mắt hai bên sẽ tiến hành nghiên cứu khả thi về việc triển khai công nghệ hạt nhân của Mỹ tại Saudi Arabia. Do quá trình xây dựng nhà máy điện hạt nhân và các cơ sở làm giàu uranium thường kéo dài nhiều năm, việc hiện thực hóa dự án sẽ cần một khoảng thời gian đáng kể.

Theo giới quan sát, ngoài ý nghĩa kinh tế, thỏa thuận còn phản ánh nỗ lực của Washington trong việc duy trì ảnh hưởng đối với chương trình hạt nhân dân sự của Saudi Arabia, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc và Nga ngày càng gia tăng tại Trung Đông.