Đánh giá Việt Nam đã có năng lực trong nhiều lĩnh vực ứng dụng công nghệ hạt nhân, IAEA cho biết sẽ tiếp tục đồng hành cùng Việt Nam trong đào tạo nhân lực và phát triển điện hạt nhân an toàn, hiệu quả…

Việt Nam đang bước vào giai đoạn mới trong phát triển khoa học và công nghệ hạt nhân, khi không chỉ mở rộng các ứng dụng phục vụ nông nghiệp, y tế, công nghiệp và ứng phó biến đổi khí hậu, mà còn chuẩn bị tái khởi động chương trình điện hạt nhân.

Trong bối cảnh đó, vai trò của hợp tác quốc tế, đặc biệt với Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), được đánh giá là yếu tố quan trọng giúp Việt Nam nâng cao năng lực, đào tạo nguồn nhân lực và tiếp cận các thông lệ quốc tế.

Trao đổi với Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy, Tiến sĩ Najat Mokhtar, Phó Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), khẳng định IAEA cam kết tiếp tục hỗ trợ Việt Nam phát triển các ứng dụng hạt nhân trên nhiều lĩnh vực phát triển.

Theo bà, lĩnh vực nào khoa học và công nghệ hạt nhân có tiềm năng lớn nhất để hỗ trợ Việt Nam phát triển bền vững trong 10-20 năm tới?

Việt Nam đã xây dựng được năng lực đáng kể trong nhiều lĩnh vực mà khoa học và công nghệ hạt nhân có thể đóng góp trực tiếp cho phát triển bền vững.

Trước hết là nông nghiệp và an ninh lương thực. Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu nổi bật, trong đó có việc phát triển những giống lúa chất lượng hàng đầu thế giới. Đây là minh chứng rõ ràng cho thấy khoa học và công nghệ hạt nhân, thông qua các hoạt động nghiên cứu của Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (VINATOM) thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, có thể góp phần nâng cao năng suất và bảo đảm an ninh lương thực.

Trong lĩnh vực công nghiệp, các công nghệ như đồng vị phóng xạ, chất đánh dấu phóng xạ hay kỹ thuật kiểm tra không phá hủy đang được sử dụng để bảo đảm chất lượng và an toàn của các công trình, từ cầu đường, bệnh viện đến trường học. Việt Nam hiện đã có năng lực triển khai những công nghệ này.

Ở lĩnh vực y tế, công nghệ hạt nhân đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong chẩn đoán sớm và điều trị các bệnh không lây nhiễm như ung thư hay bệnh tim mạch. Các kỹ thuật như y học hạt nhân, xạ trị và đặc biệt là đo liều bức xạ giúp bảo đảm bệnh nhân nhận đúng liều điều trị.

Đây đều là những lĩnh vực mà Việt Nam sẽ còn cần trong nhiều thập kỷ tới.

Để phát huy hiệu quả các ứng dụng này, yếu tố then chốt vẫn là nguồn nhân lực. Việt Nam cần tiếp tục đào tạo thế hệ các nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia trẻ trong lĩnh vực công nghệ hạt nhân. Tôi tin rằng Việt Nam đã có nền tảng tốt để đào tạo đội ngũ giảng viên, từ đó phát triển lực lượng kế cận.

IAEA sẽ luôn đồng hành cùng Việt Nam trong việc thúc đẩy ứng dụng công nghệ hạt nhân vào các lĩnh vực như an ninh lương thực, y tế, tài nguyên nước, sức khỏe đại dương và giám sát môi trường. Việt Nam đã có nền tảng kiến thức và năng lực, điều cần làm lúc này là mở rộng quy mô ứng dụng.

Việt Nam đang tái khởi động chương trình điện hạt nhân. Theo bà, đâu là ưu tiên hàng đầu để chương trình được triển khai an toàn, hiệu quả và tạo được niềm tin của người dân?

Phát triển điện hạt nhân là quyết định quan trọng của Việt Nam và IAEA luôn sẵn sàng đồng hành trong quá trình này, giống như chúng tôi đã hỗ trợ nhiều quốc gia khác.

Tôi cho rằng ưu tiên quan trọng nhất để triển khai chương trình là xây dựng nguồn nhân lực. Việt Nam cần đào tạo đầy đủ đội ngũ kỹ sư, chuyên gia về công nghệ hạt nhân, an toàn hạt nhân, an ninh hạt nhân cũng như những người có khả năng truyền thông hiệu quả tới công chúng về tính an toàn, an ninh và lợi ích của điện hạt nhân.

Khi Chính phủ Việt Nam đưa ra quyết định triển khai chương trình điện hạt nhân, IAEA phối hợp chặt chẽ để hỗ trợ từ đào tạo nhân lực đến chia sẻ kinh nghiệm quốc tế. Theo tôi, năng lực con người luôn là yếu tố quyết định thành công của chương trình.

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu. Công nghệ hạt nhân có thể hỗ trợ Việt Nam thích ứng với những thách thức này như thế nào?

Biến đổi khí hậu là thực trạng mà tất cả các quốc gia đều phải đối mặt. Điều đó đòi hỏi chúng ta phải thay đổi cách tiếp cận trong nông nghiệp, quản lý tài nguyên nước, bảo vệ đại dương cũng như nhiều lĩnh vực khác.

Trong bối cảnh đó, khoa học và đổi mới sáng tạo là chìa khóa, và công nghệ hạt nhân có thể mang lại nhiều giải pháp.

Ví dụ, các kỹ thuật hạt nhân giúp phát triển những giống lúa chịu hạn, chịu điều kiện khắc nghiệt và cần ít nước hơn. Công nghệ côn trùng bất dục (kỹ thuật kiểm soát côn trùng sử dụng bức xạ ion hóa để tiệt sinh) có thể kiểm soát sâu bệnh, bảo vệ mùa màng mà không phụ thuộc quá nhiều vào thuốc bảo vệ thực vật.

Bên cạnh đó, công nghệ chiếu xạ sẽ giúp bảo quản thực phẩm hiệu quả hơn. Tôi luôn lấy Việt Nam làm ví dụ mỗi khi nói về lĩnh vực này bởi năng lực chiếu xạ thực phẩm của Việt Nam đã được quốc tế ghi nhận.

Việt Nam cũng đã có nền tảng trong nghiên cứu axit hóa đại dương, quản lý tài nguyên nước và ứng dụng khoa học phục vụ thích ứng với biến đổi khí hậu. Điều cần thiết hiện nay là tiếp tục mở rộng quy mô các ứng dụng đó.

Việt Nam cũng đang mở rộng hợp tác quốc tế trong lĩnh vực khoa học và công nghệ hạt nhân. Theo bà, Việt Nam có thể đóng vai trò gì trong hợp tác khu vực?

Thực tế Việt Nam đã và đang đóng góp tích cực cho hợp tác khu vực. Trong nhiều năm qua, Việt Nam cùng IAEA đã triển khai các chương trình hợp tác ba bên với Lào và Campuchia, đặc biệt trong lĩnh vực y tế. Những chương trình này đã mang lại kết quả rất tích cực.

Ngoài ra, Việt Nam cũng tham gia tích cực vào Hiệp định Hợp tác Khu vực về nghiên cứu, phát triển và đào tạo hạt nhân (RCA), nơi hơn 20 quốc gia trong khu vực cùng chia sẻ kinh nghiệm, học hỏi lẫn nhau và triển khai các chương trình chung.

Tôi tin rằng Việt Nam sẽ tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong việc chia sẻ kinh nghiệm và thúc đẩy hợp tác khoa học - công nghệ hạt nhân trong khu vực.

Theo bà, lợi thế của Việt Nam so với các quốc gia khác trong khu vực khi phát triển điện hạt nhân là gì? IAEA sẽ ưu tiên hỗ trợ Việt Nam những nội dung nào trong quá trình phát triển điện hạt nhân?

Việt Nam đã quyết định phát triển điện hạt nhân và IAEA sẽ luôn hỗ trợ các quốc gia thành viên trong quá trình này.

Thực tế, Việt Nam không phải là quốc gia đầu tiên trong khu vực phát triển điện hạt nhân. Hiện nay nhiều nước đã có nhà máy điện hạt nhân và đây sẽ là cơ hội để Việt Nam học hỏi kinh nghiệm, tăng cường hợp tác với các quốc gia đi trước. IAEA cũng sẽ đóng vai trò hỗ trợ, kết nối và chia sẻ các thông lệ quốc tế.

Để vận hành một chương trình điện hạt nhân an toàn, trọng tâm vẫn là xây dựng năng lực và đào tạo nguồn nhân lực. Việt Nam cần đội ngũ nhân lực có chuyên môn về vận hành nhà máy, quản lý nhiên liệu hạt nhân, quản lý chất thải phóng xạ, an toàn và an ninh hạt nhân.

IAEA sẵn sàng hỗ trợ Việt Nam trong toàn bộ quá trình nâng cao năng lực này. Đồng thời, Cục An toàn bức xạ và hạt nhân Việt Nam (VARANS) cũng sẽ đóng vai trò quan trọng trong bảo đảm an toàn và an ninh.

IAEA có chuyên môn, trong khi Việt Nam thể hiện quyết tâm cùng với nền tảng nguồn nhân lực. Tôi tin rằng hai bên sẽ tiếp tục hợp tác chặt chẽ để hiện thực hóa chương trình điện hạt nhân của Việt Nam một cách an toàn và hiệu quả.