Một cơ hội tiêm chủng bị bỏ lỡ có thể trở thành nguy cơ bệnh tật trong tương lai. Câu hỏi giờ đây không còn là có vaccine hay không, mà là làm thế nào để mỗi người đều được bảo vệ đúng thời điểm trong suốt cuộc đời…

Sự xuất hiện của ổ dịch não mô cầu tại TP.HCM vừa qua làm gia tăng lo ngại về nguy cơ lây lan của căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm này, đặc biệt trong môi trường học đường, nơi học sinh thường xuyên tiếp xúc gần, sinh hoạt tập trung và tiêm chủng chưa đồng đều.

Theo TS. Lê Kiến Ngãi, Trưởng khoa Dự phòng và Kiểm soát nhiễm khuẩn, Bệnh viện Nhi Trung ương, sự hiện diện của vi khuẩn trong một tập thể có nhiều người chưa được bảo vệ đầy đủ có thể làm gia tăng nguy cơ xuất hiện các trường hợp mắc bệnh, thậm chí hình thành ổ dịch. Bên cạnh tốc độ diễn biến nhanh và khả năng lây truyền từ người không có triệu chứng, khoảng trống miễn dịch trong cộng đồng cũng là nguyên nhân khiến bệnh não mô cầu vẫn tiềm ẩn nguy cơ xuất hiện các ổ dịch.

Theo TS. Lê Kiến Ngãi, vi khuẩn não mô cầu có nhiều nhóm huyết thanh, trong đó năm nhóm A, B, C, W và Y là những nhóm quan trọng gây bệnh xâm lấn ở người. Hiện nay, các loại vaccine phòng não mô cầu có phạm vi bảo vệ khác nhau tùy theo nhóm huyết thanh. Điều này đồng nghĩa với việc một người đã được tiêm chủng một số nhóm não mô cầu vẫn có thể chưa được bảo vệ trước những nhóm khác.

Tương tự, việc triển khai vaccine phòng virus EV71 diễn ra trong bối cảnh bệnh tay chân miệng tiếp tục là một trong những bệnh truyền nhiễm đáng lo ngại ở trẻ nhỏ. Theo số liệu từ Bộ Y tế, từ đầu năm 2026 đến nay, cả nước ghi nhận hơn 110.000 trường hợp mắc tay chân miệng.

Bệnh có thể xảy ra quanh năm, nhưng giai đoạn từ tháng 9 đến tháng 11 thường là thời điểm gia tăng số ca mắc. Tại Bệnh viện Nhi đồng 1, số bệnh nhi tay chân miệng nặng trong tháng 10 được ghi nhận tăng gấp đôi, nhiều trẻ phải thở máy và điều trị hồi sức tích cực.

Nhìn vào thực tế hiện nay tại nước ta, Ths.BS. Nguyễn Quốc Thái, Phó Trưởng khoa Nhiễm khuẩn tổng hợp, Viện Y học nhiệt đới, Bệnh viện Bạch Mai, cho rằng, có 3 nguyên nhân chính giúp hình thành khoảng trống miễn dịch.

Ông phân tích: "Nếu phụ huynh có nhận thức đúng, đầy đủ về sự cần thiết phải tiêm vaccine thì sẽ chủ động đưa trẻ đi tiêm chủng và không trì hoãn lịch tiêm dẫn để bỏ sót. Thứ 2, nguồn cung ứng vaccine đôi khi bị gián đoạn, có thể dẫn đến khoảng trống vaccine. Khó khăn thứ 3 liên quan đến việc tiêm chủng trên những người có bệnh nền, người có nguy cơ dị ứng, những người mà sử dụng vaccine có thể ảnh hưởng đến sức khỏe… Hiện nay chúng ta chưa sẵn có các dịch vụ này, đây là yếu tố khiến người tiêm vaccine do dự".

Những lý do này thoạt nhìn có vẻ chỉ liên quan đến từng gia đình, nhưng khi nhiều trẻ cùng bỏ lỡ mũi tiêm, sự cộng dồn đó sẽ tạo thành những khoảng trống trong miễn dịch cộng đồng. PGS.TS. Phạm Quang Thái, Trưởng Văn phòng Tiêm chủng mở rộng khu vực miền Bắc, Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, nhấn mạnh khoảng trống miễn dịch có thể tích lũy theo thời gian. Điều này lý giải tại sao một căn bệnh tưởng như đã được kiểm soát vẫn có thể quay trở lại khi tỷ lệ miễn dịch trong cộng đồng suy giảm.

Đặc biệt, trẻ nhỏ, người có bệnh nền hoặc những người không thể tiêm chủng vì lý do y khoa có thể trở thành nhóm chịu ảnh hưởng khi dịch bệnh bùng phát. “Vì vậy, tiêm chủng không chỉ là câu chuyện bảo vệ một cá nhân. Đó còn là cách mỗi người góp phần duy trì “lá chắn” bảo vệ cộng đồng,” TS. Phạm Quang Thái nói.

Tại hội thảo khoa học “Hành trình tiêm chủng trọn đời: Từ bằng chứng toàn cầu đến thực hành tại Việt Nam” mới đây, TTƯT. PGS.TS.BS. Trần Quang Bính, Giám đốc chuyên môn Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM, cho biết tiêm chủng đã tạo nên hai bức tranh sức khỏe rất khác nhau giữa các thế hệ.

Nếu thế hệ trước từng phải đối mặt với nhiều bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, thì trẻ em ngày nay lớn lên trong môi trường an toàn hơn nhờ các chương trình tiêm chủng. Tuy nhiên, miễn dịch không phải là một tấm lá chắn tồn tại suốt đời. Những thành quả đạt được trong những năm đầu đời cần được duy trì và củng cố ở các giai đoạn tiếp theo.

Sau khi hoàn thành các mũi tiêm cơ bản, nhiều trẻ không còn được rà soát thường xuyên về lịch sử tiêm chủng. Trong khi đó, đây lại là giai đoạn các em học tập, sinh hoạt trong môi trường đông người và có nguy cơ tiếp xúc với bệnh truyền nhiễm cao hơn. Thách thức hiện nay không phải thiếu vaccine mà là chưa phát hiện kịp thời những mũi tiêm còn thiếu hoặc cần tiêm bù. Khi khoảng trống miễn dịch kéo dài, nguy cơ mắc những bệnh có thể phòng ngừa vẫn hiện hữu.

Chia sẻ tại hội thảo, Giáo sư Hiệp sĩ Jonathan Van-Tam, nguyên Phó Giám đốc Y khoa Anh, cho biết nếu trẻ lớn và thanh thiếu niên đối mặt với khoảng trống miễn dịch sau các mốc tiêm chủng đầu đời, thì người cao tuổi và người có bệnh nền lại phải đối mặt với một thách thức khác: sự suy giảm miễn dịch theo tuổi tác. 

Khi hệ miễn dịch suy yếu, cơ thể trở nên dễ tổn thương hơn trước các tác nhân gây bệnh từ bên ngoài cũng như những tác nhân tiềm ẩn đã tồn tại sẵn trong cơ thể. Chẳng hạn, virus Varicella Zoster, tác nhân gây bệnh thủy đậu, có thể tái xuất hiện nhiều năm sau dưới dạng bệnh zona. Người trên 50 tuổi mắc các bệnh mạn tính như tăng huyết áp, bệnh tim mạch hoặc bệnh thận mạn có nguy cơ mắc zona cao hơn.

Theo PGS.TS.BS. Dương Thị Hồng, Phó Viện trưởng Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, việc thu hẹp khoảng trống miễn dịch phòng bệnh truyền nhiễm có vaccine, đặc biệt với người lớn, người có bệnh nền, bệnh mạn tính, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa y tế dự phòng, hệ thống điều trị và hệ thống tiêm chủng.

Trong đó, nhân viên y tế đóng vai trò quan trọng trong việc rà soát tiền sử tiêm chủng, đánh giá các vaccine cần được tiêm chủng, những mũi vaccine tiêm bổ sung, tiêm nhắc lại và tư vấn chủ động, thường quy cho người dân ngay trong các lần khám sức khỏe định kỳ.

Việc xây dựng các quy trình và hướng dẫn thực hành nhằm hỗ trợ sàng lọc nhu cầu tiêm chủng một cách hệ thống không chỉ góp phần nâng cao tỷ lệ bao phủ vaccine mà còn giúp người dân tiếp cận các biện pháp phòng bệnh chủ động đúng thời điểm. Khi những “cửa sổ bảo vệ” được lấp đầy bằng nhận thức, quy trình và sự phối hợp của toàn hệ thống, khoảng trống miễn dịch sẽ được thu hẹp, cộng đồng được bảo vệ.