Hóa chất “vĩnh cửu” PFAS: Nguy cơ sức khỏe vẫn hiện hữu trong đời sống hàng ngày

EU vẫn chưa kiểm soát hiệu quả nhóm hóa chất PFAS, dù đã cam kết loại bỏ những mục đích sử dụng không thiết yếu từ sáu năm trước. Những khoảng trống trong quản lý đang làm gia tăng nguy cơ phơi nhiễm đối với người dân…

Ảnh: Vadim Ghirda.
Ảnh: Vadim Ghirda.

PFAS, thường được gọi là “hóa chất vĩnh cửu”, hiện diện trong nhiều sản phẩm quen thuộc như chảo chống dính, quần áo chống thấm, bao bì thực phẩm và thiết bị y tế. Do rất khó phân hủy trong môi trường, các hóa chất này có thể tồn lưu lâu dài, tích tụ trong nguồn nước, thực phẩm và cơ thể con người. Một số nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ giữa phơi nhiễm PFAS với nguy cơ ung thư, rối loạn sinh sản và suy giảm chức năng miễn dịch.

HÓA CHẤT TỒN LƯU LÂU DÀI HIỆN DIỆN TRONG NHIỀU SẢN PHẨM

Liên minh châu Âu (EU) đang đối mặt với những hạn chế đáng kể trong việc kiểm soát PFAS - nhóm hóa chất thường được gọi là “hóa chất vĩnh cửu” do khả năng phân hủy cực kỳ chậm trong môi trường. Theo báo cáo mới của Tòa Kiểm toán châu Âu (ECA), sau sáu năm kể từ khi Ủy ban châu Âu cam kết loại bỏ những mục đích sử dụng PFAS không thiết yếu, hàng nghìn chất thuộc nhóm này vẫn chưa được quản lý đầy đủ.

Các kiểm toán viên cảnh báo, tiến độ xây dựng quy định chậm chạp, hoạt động giám sát và thực thi thiếu hiệu quả cùng những giới hạn an toàn đã lỗi thời đối với thực phẩm và nước uống đang khiến người dân châu Âu tiếp tục phơi nhiễm với các hóa chất có nguy cơ gây hại cho sức khỏe.

PFAS (per- and polyfluoroalkyl substances) là tên gọi chung của một nhóm gồm hàng nghìn hợp chất hóa học nhân tạo, được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực sản xuất và đời sống. Nhờ khả năng chống nước, chống dầu, chịu nhiệt và chống bám dính, PFAS được ứng dụng trong các loại chảo chống dính, quần áo và vải chống thấm, bao bì thực phẩm, thiết bị y tế và nhiều sản phẩm công nghiệp khác.

Mức độ phổ biến của PFAS được thể hiện qua một chiến dịch nâng cao nhận thức có sự tham gia của các bộ trưởng và ủy viên EU trong năm 2025. Kết quả xét nghiệm máu cho thấy tất cả những người tham gia đều có PFAS trong cơ thể.

Thực tế này cho thấy vấn đề không chỉ giới hạn ở một nhóm người hoặc một khu vực ô nhiễm riêng biệt. PFAS đã trở thành thách thức rộng lớn đối với sức khỏe cộng đồng, đòi hỏi các biện pháp kiểm soát đồng bộ từ sản xuất, lưu thông hàng hóa đến an toàn thực phẩm và nước uống.

Mặc dù EU là một trong những khu vực đi đầu thế giới trong việc hạn chế PFAS, hệ thống quản lý hiện nay vẫn chưa theo kịp quy mô của vấn đề.

Theo báo cáo của ECA, quá trình đánh giá mức độ nguy hại của từng loại PFAS mất trung bình khoảng sáu năm, trong khi việc thông qua các biện pháp hạn chế cần thêm gần năm năm. Với những hóa chất có khả năng tồn tại trong môi trường qua nhiều thế hệ, tiến độ này được đánh giá là quá chậm.

Một bất cập khác nằm ở cách tiếp cận quản lý từng chất riêng lẻ. Khi một hợp chất bị cấm, doanh nghiệp có thể chuyển sang sử dụng một hợp chất khác có đặc tính tương tự nhưng chưa được kiểm soát đầy đủ. Hiện tượng này được gọi là “thay thế đáng tiếc”, bởi hóa chất thay thế vẫn có thể tiềm ẩn những rủi ro tương đương đối với sức khỏe và môi trường.

Đáng chú ý, cả Ủy ban châu Âu và Cơ quan Hóa chất châu Âu (ECHA) đều chưa có cái nhìn toàn diện về tình hình thực thi quy định tại các nước thành viên. Việc giám sát vì vậy còn phân tán và phụ thuộc đáng kể vào khả năng tự kiểm soát của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, theo ông Martin Dermine, Giám đốc điều hành tổ chức phi chính phủ Mạng lưới Hành động về Thuốc trừ sâu châu Âu (Pesticide Action Network Europe), việc kiểm soát cần được đẩy nhanh, đặc biệt đối với thuốc trừ sâu chứa PFAS.

VnEconomy

Ở những khu vực nông nghiệp thâm canh, nồng độ TFA trong nước uống rất cao. TFA gần đây đã được phân loại là chất độc đối với khả năng sinh sản. Vì vậy, Ủy ban châu Âu cần khẩn trương cấm tất cả các loại thuốc trừ sâu chứa PFAS.

 Ông Martin Dermine  Giám đốc điều hành tổ chức phi chính phủ Mạng lưới Hành động về Thuốc trừ sâu châu Âu (Pesticide Action Network Europe)

Ông cảnh báo, những loại thuốc trừ sâu này không chỉ tiềm ẩn độc tính đối với con người mà còn có thể làm ô nhiễm nguồn nước ngầm bằng axit trifluoroacetic (TFA), một sản phẩm chuyển hóa thuộc nhóm PFAS tồn lưu lâu dài.

THỰC PHẨM, NƯỚC UỐNG VẪN LÀ NHỮNG KÊNH PHƠI NHIỄM ĐÁNG LO NGẠI

Một trong những vấn đề được báo cáo của ECA đặc biệt nhấn mạnh là những khoảng trống trong quy định kiểm soát PFAS đối với thực phẩm và nước uống.

Hiện nay, giới hạn PFAS trong thực phẩm của EU mới chỉ áp dụng đối với bốn loại hóa chất thuộc nhóm này trong một số sản phẩm nhất định, trong khi hơn 50 loại PFAS khác nhau đã được phát hiện trong thực phẩm.

Theo tính toán của các kiểm toán viên ECA, nếu một số thực phẩm chứa PFAS ở mức tối đa được phép, người tiêu dùng có thể vượt ngưỡng hấp thụ hàng tuần có thể chấp nhận được chỉ sau khi ăn khoảng 7 gram cá cơm, 39 gram cá hồi tự nhiên, 181 gram trứng hoặc 237 gram thịt bò.

Những con số này cho thấy tầm quan trọng của việc kiểm soát dư lượng hóa chất trong chuỗi cung ứng thực phẩm. Khi nhiều loại thực phẩm cùng có khả năng chứa PFAS, nguy cơ phơi nhiễm không chỉ đến từ một sản phẩm riêng lẻ mà còn có thể tích lũy qua chế độ ăn uống hằng ngày.

Đáng chú ý, trong giai đoạn 2020 - 2024, có năm quốc gia EU không gửi bất kỳ dữ liệu giám sát PFAS trong thực phẩm nào. Đan Mạch, Đức, Pháp và Hà Lan chiếm hơn một nửa tổng số dữ liệu giám sát được các nước thành viên cung cấp cho EU trong cùng giai đoạn.

Ủy ban châu Âu hiện vẫn chưa sử dụng đầy đủ cơ sở dữ liệu này để xác định liệu có cần điều chỉnh các giới hạn hiện hành hay mở rộng phạm vi kiểm soát sang những hóa chất và nhóm thực phẩm khác hay không.

Bốn quốc gia gồm Bulgaria, Hungary, Romania và Slovakia cũng được khuyến nghị đưa hoạt động kiểm tra PFAS vào kế hoạch kiểm soát thực phẩm quốc gia năm 2026.

Đối với nước uống, các kiểm toán viên phát hiện Ủy ban châu Âu đã vượt quá thời hạn rà soát 5 năm đối với những giới hạn an toàn hiện hành. Việc cập nhật đang bị trì hoãn do cơ quan này chờ các khuyến nghị mới của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), dự kiến công bố vào năm 2027.

Trong số 25 quốc gia EU phản hồi cuộc kiểm toán, có 8 nước đã chủ động ban hành thêm các giới hạn kiểm soát PFAS ở cấp quốc gia. Điều này cho thấy mức độ bảo vệ người dân trước nguy cơ phơi nhiễm hóa chất vẫn chưa đồng đều giữa các nước thành viên.

Trước thực trạng trên, ECA kêu gọi Ủy ban châu Âu đẩy nhanh tiến trình hạn chế PFAS trên phạm vi toàn nhóm, cải tổ quy trình quản lý hóa chất, tăng cường năng lực thực thi tại các quốc gia thành viên và cập nhật giới hạn an toàn đối với thực phẩm, nước uống trên cơ sở các bằng chứng khoa học mới nhất.

Phần lớn khuyến nghị của ECA có thời hạn thực hiện đến năm 2028 hoặc 2029. Tuy nhiên, cơ quan này thúc giục Ủy ban châu Âu đưa ra quyết định đối với đề xuất hạn chế PFAS trên phạm vi toàn nhóm ngay trong năm 2027.

Theo ông Elvinger, cần có những hành động tốt hơn và nhanh chóng hơn để bảo vệ người dân. ECA kỳ vọng Ủy ban châu Âu sẽ sớm triển khai các khuyến nghị nhằm tăng cường kiểm soát nhóm hóa chất này.

Từ câu chuyện tại châu Âu, PFAS cho thấy một thách thức lớn đối với quản lý an toàn tiêu dùng hiện đại: những hóa chất được sử dụng phổ biến trong sản xuất có thể trở thành nguồn rủi ro kéo dài đối với sức khỏe và môi trường nếu thiếu cơ chế đánh giá, giám sát và kiểm soát hiệu quả.

Khi PFAS đã hiện diện trong nhiều sản phẩm, thực phẩm và nguồn nước, việc bảo vệ người tiêu dùng không thể chỉ dừng lại ở khuyến cáo sử dụng sản phẩm an toàn mà cần bắt đầu từ kiểm soát hóa chất ngay trong quá trình sản xuất và lưu thông hàng hóa.

Đọc bài theo từ khoá

Những tác động của kháng thuốc vượt ra ngoài phạm vi điều trị

Kháng thuốc kháng vi sinh vật (AMR) đang trở thành một trong những thách thức nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng toàn cầu. Tình trạng này xảy ra khi các vi sinh vật như vi khuẩn, virus, nấm và ký sinh trùng không còn đáp ứng với những loại thuốc vốn được sử dụng để phòng ngừa, điều trị bệnh truyền nhiễm…

Tuần lễ Y tế Toàn cầu Việt Nam 2027: Không gian để khoa học gặp nhu cầu thực tiễn

Trong bối cảnh nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng cao, cùng với những tiến bộ nhanh chóng của khoa học và công nghệ y học, việc tăng cường kết nối quốc tế có ý nghĩa đặc biệt thiết thực. Tuần lễ Y tế Toàn cầu Việt Nam 2027 tạo điều kiện thúc đẩy trao đổi kinh nghiệm, chuyển giao công nghệ, thu hút đầu tư, cũng như giới thiệu những thành tựu và tiềm năng của ngành y tế Việt Nam với thế giới…

Bác sĩ Việt ứng dụng công nghệ trong điều trị các ca bệnh khó

Công nghệ in 3D đang mở ra bước tiến mới trong lĩnh vực y học khi có thể hỗ trợ tái tạo xương với độ chính xác cao. Đây là bước đột phá kết hợp giữa kỹ thuật số, hình ảnh học y khoa (CT, MRI) và khoa học vật liệu, mang lại tính cá thể hóa cao trong điều trị…

Lãnh đạo Bộ Xây dựng xác nhận, Luật Nhà ở (sửa đổi) được chỉnh lý, bổ sung nhằm bảo đảm người thu nhập thấp có khả năng tiếp cận được nhà ở thông qua việc thể chế hóa rõ nhóm các đối tượng được hưởng chính sách về nhà ở xã hội, nhà ở cho thuê và nhà lưu trú công nhân; quy định cụ thể các điều kiện về nhà ở, thu nhập và thứ tự ưu tiên xét duyệt đối với từng loại hình chính sách.

Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI

Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI

Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI dự kiến kéo dài 28 ngày bắt đầu từ 17/10/2026. Kỳ họp với khối lượng công việc lớn, dự kiến xem xét, thông qua 43 luật, nghị quyết quy phạm pháp luật và quyết định...

Việt Nam: Khát vọng quốc gia biển mạnh

Việt Nam: Khát vọng quốc gia biển mạnh

Yêu cầu cốt lõi mà Nghị quyết 20 đặt ra là phải biến nước ta từ một quốc gia có biển thành một quốc gia biển mạnh, với kinh tế biển phát triển hiện đại, có năng lực cạnh tranh cao, đồng thời giữ vững...

VnEconomy Interactive

VnEconomy Interactive

Interactive là một sản phẩm báo chí mới của VnEconomy vừa được ra mắt bạn đọc từ đầu tháng 3/2023 đã gây ấn tượng mạnh với độc giả bởi sự mới lạ, độc đáo. Đây cũng là sản phẩm độc quyền chỉ có trên...

VnEconomy
VnEconomy