Cải cách quản lý kinh doanh thuốc lá: Cắt giấy phép con, siết hậu kiểm thực chất

Hoàn thiện dự án Luật Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang đặt ra bài toán kép cho cơ quan lập pháp: vừa cắt giảm thủ tục hành chính cho hàng trăm nghìn cơ sở kinh doanh, vừa thiết lập hàng rào kiểm soát đủ mạnh để bảo vệ sức khỏe cộng đồng và đẩy lùi thuốc lá lậu...

Chống thuốc lá lậu phải được xác định là một cấu phần hữu cơ của chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá. Ảnh: Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước.
Chống thuốc lá lậu phải được xác định là một cấu phần hữu cơ của chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá. Ảnh: Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước.

Thảo luận tại Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI diễn ra vào tháng 10 và tháng 11/2026 cho thấy sự đồng thuận cao về việc tiếp tục xếp kinh doanh thuốc lá vào danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện. Tuy nhiên, nhiều đại biểu Quốc hội và chuyên gia pháp lý đặt vấn đề cần đổi mới căn bản phương thức quản lý ở khâu lưu thông, thay vì duy trì tư duy tiền kiểm nặng về giấy tờ như trước đây.

TRÁNH KHOẢNG TRỐNG PHÁP LÝ VÀ GÁNH NẶNG CHI PHÍ TUÂN THỦ

Từ ngày 1/7/2026 đến hết ngày 28/2/2027, Chính phủ triển khai thí điểm ngưng thực hiện các thủ tục cấp phép phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá theo Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP. Triển khai chủ trương này, Bộ Công Thương cũng ban hành Quyết định 1040/QĐ-BCT bãi bỏ các thủ tục cấp phép tương ứng, giúp cắt giảm ngay lập tức hàng trăm nghìn lượt thủ tục hành chính và giải phóng nguồn lực cho cơ quan quản lý tại địa phương.

Chỉ ra những bất cập nếu quay lại cơ chế cấp phép cũ, đại biểu Quốc hội Phạm Ngọc Lâm, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Gia Lai, phân tích với chi phí ước tính khoảng 6 triệu đồng cho một giấy phép có thời hạn 5 năm, bình quân mỗi cơ sở phải tốn 1,2 triệu đồng mỗi năm. Nhân lên với hàng triệu hộ kinh doanh, cửa hàng tạp hóa trên cả nước, chi phí tuân thủ của xã hội có thể lên tới hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm. Việc duy trì giấy phép ở khâu lưu thông còn làm phát sinh trở lại 9 thủ tục hành chính liên quan đến cấp mới, sửa đổi, bổ sung và cấp lại giấy phép vốn đã được cắt giảm theo Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP của Chính phủ.

Cùng mối quan ngại về tính liên tục của pháp luật, đại biểu Quốc hội Lê Hoàng Anh, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Gia Lai, cảnh báo khi Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP hết hiệu lực sau ngày 28/2/2027, nếu Luật hiện hành áp dụng trở lại mà chưa có quy định sửa đổi đồng bộ, hàng trăm nghìn điểm bán đang hoạt động hợp pháp sẽ đột nhiên rơi vào tình trạng thiếu giấy phép và lúng túng về pháp lý.

Từ góc độ nghiên cứu thể chế, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật, Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), thừa nhận giấy phép lưu thông thương mại thực chất chỉ là một tờ chứng nhận tư cách hành chính.

Minh chứng rõ nét là từ khi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 có hiệu lực với cơ chế cấp phép đầy đủ, tỷ lệ nam giới trưởng thành hút thuốc tại Việt Nam vẫn duy trì ở mức cao, khoảng 41%. Điều này cho thấy bản thân tờ giấy phép không tác động trực tiếp đến hành vi từ bỏ thuốc lá của người tiêu dùng, mà hiệu quả kiểm soát phải đến từ việc tuân thủ các điều kiện kinh doanh thực chất.

CHUYỂN DỊCH TỪ TIỀN KIỂM SANG HẬU KIỂM DỰA TRÊN DỮ LIỆU SỐ

Dẫn quy định tại Luật Đầu tư năm 2025, đại biểu Quốc hội Phạm Ngọc Lâm và đại biểu Quốc hội Đoàn Thị Thanh Mai, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Hưng Yên, đều khẳng định pháp luật cho phép áp dụng nhiều hình thức quản lý đối với ngành, nghề kinh doanh có điều kiện chứ không nhất thiết phải dùng giấy phép. Mục tiêu hạn chế tiếp cận và giảm nhu cầu sử dụng thuốc lá phải được thực hiện đồng bộ từ khâu sản xuất, nhập khẩu, chính sách thuế, kiểm soát địa bàn cho tới giám sát hành vi bán hàng tại điểm bán.

Đề xuất giải pháp phân hóa công cụ quản lý theo quy mô và mức độ rủi ro, đại biểu Quốc hội Bùi Văn Dũng, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa, cho rằng với các cơ sở bán lẻ nhỏ và siêu nhỏ, có thể áp dụng thủ tục xác nhận đáp ứng điều kiện kinh doanh tại UBND cấp xã theo hướng cơ sở tự kê khai và chịu trách nhiệm. Cơ quan quản lý chỉ kiểm tra tính đầy đủ của thông tin, khai thác dữ liệu sẵn có mà không bắt người dân nộp lại giấy tờ, tránh tình trạng đổi tên giấy phép thành văn bản xác nhận nhưng vẫn giữ nguyên quy trình thẩm định rườm rà.

Đại biểu Bùi Văn Dũng nhấn mạnh hiệu quả quản lý phải được đo bằng tỷ lệ chấp hành và khả năng phát hiện, xử lý vi phạm chứ không phải số lượng giấy phép đã cấp ra.

Bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật, Ban Pháp chế, VCCI - Ảnh: Báo CAND.
Bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật, Ban Pháp chế, VCCI - Ảnh: Báo CAND.

Đồng tình với hướng đi này, bà Phan Minh Thủy kiến nghị thể chế hóa việc bãi bỏ giấy phép riêng lẻ ở khâu phân phối, bán buôn, bán lẻ trong dự thảo Luật sửa đổi, đồng thời thay thế đầy đủ hai chức năng cốt lõi của giấy phép bằng công cụ quản lý hiện đại.

Cụ thể, chức năng định danh chủ thể được thay bằng cơ chế thông báo điểm bán trực tuyến, miễn phí, kết nối liên thông với cơ sở dữ liệu đăng ký kinh doanh, thuế, hóa đơn điện tử và tem điện tử. Chức năng răn đe được thay thế bằng chế tài xử phạt bổ sung là đình chỉ hoặc cấm kinh doanh sản phẩm thuốc lá có thời hạn đối với các cơ sở tái phạm hoặc vi phạm nghiêm trọng như bán hàng cho người chưa đủ 18 tuổi, kinh doanh hàng lậu, hàng giả.

Khi đó, toàn bộ nguồn lực nhà nước sẽ được chuyển từ khâu ngồi thẩm định hồ sơ giấy tờ sang thanh tra, kiểm tra thực tế tại hiện trường, thậm chí áp dụng phương pháp mua thử để đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật tại các điểm bán.

CHẶN ĐỨNG NGUỒN CUNG THUỐC LÁ LẬU

Bên cạnh cải cách thủ tục hành chính, việc ngăn chặn thị trường phi pháp cũng là tâm điểm được các đại biểu Quốc hội và chuyên gia mổ xẻ kỹ lưỡng nhằm bảo đảm tính khả thi của đạo luật.

Nhìn nhận bài toán kiểm soát thị trường một cách tổng thể, đại biểu Quốc hội Phan Thị Mỹ Dung, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Tây Ninh, cảnh báo, khi nhu cầu tiêu dùng vẫn tồn tại, việc thu hẹp quá mức nguồn cung hợp pháp sẽ vô tình tạo khoảng trống cho thuốc lá lậu tràn vào. Sản phẩm hợp pháp phải gánh hàng loạt chi phí từ thuế, tiêu chuẩn kỹ thuật đến cảnh báo sức khỏe, trong khi hàng lậu né tránh toàn bộ nghĩa vụ này để cạnh tranh bằng giá rẻ.

Chống buôn lậu không chỉ là câu chuyện thất thu thuế mà còn tiêu tốn nguồn lực khổng lồ của Nhà nước cho các khâu bắt giữ, bảo quản, điều tra, xét xử và tiêu hủy. Vì vậy, đại biểu Phan Thị Mỹ Dung đề nghị bổ sung nguyên tắc ưu tiên nguồn cung hợp pháp, minh bạch và lượng hóa chi phí xã hội của công tác chống buôn lậu để làm căn cứ hoạch định chính sách.

Đại biểu Bùi Văn Dũng, đoàn Đại biểu Quốc Hội tỉnh Thanh Hóa, cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc theo dõi mức độ tuân thủ tại điểm bán và khả năng kiểm soát nguồn gốc hàng hóa của lực lượng chức năng trong quá trình thay đổi phương thức quản lý trong khâu lưu thông thuốc lá.

Chung nhận định này, bà Phan Minh Thủy nhấn mạnh chống thuốc lá lậu và hàng giả phải được xác định là một cấu phần hữu cơ của chính sách phòng, chống tác hại thuốc lá. Thuốc lá lậu giá rẻ, không có cảnh báo sức khỏe chính là tác nhân làm suy giảm hiệu quả của các biện pháp giảm cầu, đặc biệt là lôi kéo giới trẻ tiếp cận với khói thuốc.

Do đó, việc cởi trói thủ tục hành chính ở khâu bán lẻ hợp pháp phải đi đôi với việc tăng cường lực lượng biên phòng, hải quan, công an và quản lý thị trường tại các tuyến trọng điểm, kiểm soát chặt cả kênh bán hàng truyền thống lẫn không gian mạng nhằm tạo dựng môi trường kinh doanh bình đẳng và bảo vệ sức khỏe nhân dân một cách bền vững.

Giao dịch OTC hàng hóa tại Việt Nam và một số đề xuất về chính sách

Từ những bài học kinh nghiệm đắt giá của Mỹ, Anh, Singapore và thực tiễn vận hành còn nhiều vướng mắc tại Việt Nam, việc xây dựng chính sách về thị trường OTC (Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, Chương III) cần hướng tới mục tiêu kép: vừa kiến tạo không gian linh hoạt để doanh nghiệp thực hiện các hợp đồng phòng vệ rủi ro "may đo", vừa thiết lập hạ tầng giám sát và thanh toán bù trừ hiện đại để ngăn ngừa rủi ro hệ thống.

Giao dịch OTC hàng hóa phái sinh nhìn từ thị trường quốc tế

Hệ thống pháp luật về thị trường giao dịch hàng hóa đã có lịch sử nghiên cứu và phát triển hàng trăm năm trên thế giới. Tại Việt Nam, việc xây dựng Dự thảo Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh là một bước tiến lập pháp mang tính đột phá, nhận được sự quan tâm sâu sắc và nhiều ý kiến đóng góp từ cộng đồng doanh nghiệp, giới chuyên gia đối với toàn bộ dự thảo nói chung và quy định về thị trường giao dịch phi tập trung (OTC) nói riêng.

Lãnh đạo Bộ Xây dựng xác nhận, Luật Nhà ở (sửa đổi) được chỉnh lý, bổ sung nhằm bảo đảm người thu nhập thấp có khả năng tiếp cận được nhà ở thông qua việc thể chế hóa rõ nhóm các đối tượng được hưởng chính sách về nhà ở xã hội, nhà ở cho thuê và nhà lưu trú công nhân; quy định cụ thể các điều kiện về nhà ở, thu nhập và thứ tự ưu tiên xét duyệt đối với từng loại hình chính sách.

Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI

Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI

Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI dự kiến kéo dài 28 ngày bắt đầu từ 17/10/2026. Kỳ họp với khối lượng công việc lớn, dự kiến xem xét, thông qua 43 luật, nghị quyết quy phạm pháp luật và quyết định...

Việt Nam: Khát vọng quốc gia biển mạnh

Việt Nam: Khát vọng quốc gia biển mạnh

Yêu cầu cốt lõi mà Nghị quyết 20 đặt ra là phải biến nước ta từ một quốc gia có biển thành một quốc gia biển mạnh, với kinh tế biển phát triển hiện đại, có năng lực cạnh tranh cao, đồng thời giữ vững...

VnEconomy Interactive

VnEconomy Interactive

Interactive là một sản phẩm báo chí mới của VnEconomy vừa được ra mắt bạn đọc từ đầu tháng 3/2023 đã gây ấn tượng mạnh với độc giả bởi sự mới lạ, độc đáo. Đây cũng là sản phẩm độc quyền chỉ có trên...

VnEconomy
VnEconomy