Gánh nặng bệnh không lây nhiễm bắt đầu từ trẻ nhỏ

Ngày 8/10, tại Hội nghị khoa học nhi khoa Hà Nội, PGS.TS. Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, cho biết các bệnh không lây nhiễm (NCDs) như tim mạch, ung thư, tiểu đường, hen suyễn và rối loạn tâm thần đang gia tăng nhanh ở trẻ em.

Trên toàn cầu, bệnh không lây nhiễm gây ra 74% số ca tử vong (khoảng 41 triệu người mỗi năm), trong đó 17 triệu ca tử vong sớm (dưới 70 tuổi). Tại Việt Nam, bệnh không lây nhiễm là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn tật, chiếm tới 78% tổng số ca tử vong.

Theo PGS Điển, xu hướng trẻ hóa bệnh không lây nhiễm đang rõ rệt với khoảng 124 triệu trẻ 5 – 19 tuổi bị thừa cân hoặc béo phì, tăng gấp 10 lần so với năm 1975. “Ngoài các bệnh mãn tính, chúng ta cần đặc biệt chú ý đến những vấn đề như dị tật bẩm sinh, bệnh di truyền, rối loạn chuyển hóa, rối loạn miễn dịch hay các bệnh liên quan đến hành vi và tâm lý ở trẻ,” PGS.TS Điển nhấn mạnh.

Theo ông, nguyên nhân xuất phát từ nhiều yếu tố: Sức khỏe và môi trường sống của người mẹ trong thời kỳ mang thai, di truyền, chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt của trẻ. Cùng với đó là tình trạng béo phì, lạm dụng thuốc, cũng như stress trong môi trường học tập hiện đại. Một số bệnh tiêu biểu có tỉ lệ mắc cao gồm ung thư, rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), tự kỷ, chậm phát triển trí tuệ, rối loạn ngôn ngữ và lời nói.

Những căn bệnh này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển thể chất và tinh thần của trẻ, mà còn đòi hỏi chi phí điều trị lớn do cần áp dụng các kỹ thuật y học hiện đại và chuyên sâu. “Trẻ em hôm nay không chỉ cần được chữa bệnh, mà cần được sống trong một môi trường khỏe mạnh, an toàn, được chăm sóc và phát triển toàn diện,” PGS.TS Trần Minh Điển nhấn mạnh.

Khoảng 80% ca bệnh bệnh không lây nhiễm ở người lớn bắt nguồn từ thói quen không lành mạnh thời thơ ấu như ăn uống thiếu khoa học, ít vận động hoặc hút thuốc thụ động. Trong khi đó, trẻ em chiếm một phần ba dân số thế giới nhưng thường bị bỏ sót trong chính sách y tế về bệnh không lây nhiễm.

Để kiểm soát hiệu quả bệnh không lây nhiễm ở trẻ, PGS Điển cho rằng cần điều trị liên tục suốt vòng đời, bởi nhiều bệnh khởi phát từ nhỏ như tiểu đường type 1, tim bẩm sinh hay động kinh, đòi hỏi theo dõi đến tuổi trưởng thành.

Ông cũng nhấn mạnh, phối hợp đa chuyên khoa là yếu tố then chốt, do bệnh không lây nhiễm thường ảnh hưởng đến nhiều hệ cơ quan như thần kinh, nội tiết, tâm lý và vận động. Ví dụ tiểu đường có thể dẫn đến lo âu, trầm cảm...

Điều này đồng nghĩa, cần có sự phối hợp liên ngành giữa y tế, giáo dục, tài chính, lao động và xã hội. Người dân cần được chuẩn bị cho việc chăm sóc tại nhà và cộng đồng thông qua đào tạo cha mẹ, nhà trường, và hỗ trợ kỹ thuật, y tế từ xa. Nhóm bệnh này có đặc điểm khởi phát âm thầm, tiến triển kéo dài và thường để lại hậu quả nặng nề nếu không được phát hiện và điều trị sớm.

Trong bối cảnh đó, ngành y tế cần chú ý đến vai trò quan trọng của y học cá thể hóa và các công nghệ chẩn đoán tiên tiến. Nhờ vào các xét nghiệm sinh học phân tử, bác sỹ có thể theo dõi sự phát triển của bệnh và đưa ra phác đồ điều trị cá nhân hóa phù hợp với từng người bệnh. Đơn cử, xét nghiệm ctDNA từ mẫu máu có thể giúp phát hiện tái phát ung thư sớm mà không cần can thiệp phẫu thuật.

Trong vài năm gần đây, Bộ Y tế và Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đã hợp tác xây dựng mô hình chăm sóc sức khỏe ban đầu tích hợp, nhằm đưa công tác phát hiện và điều trị bệnh không lây nhiễm về tuyến cơ sở. Các trạm y tế xã hiện có thể chẩn đoán và quản lý đến 80% các trường hợp tăng huyết áp và đái tháo đường ở mức độ nhẹ và trung bình. 

Nhờ mô hình này, chỉ trong một năm (từ tháng 2/2023 đến tháng 1/2024), số bệnh nhân tăng huyết áp đến khám đã tăng gần gấp đôi, số bệnh nhân đái tháo đường tăng gần gấp bốn lần. Tỷ lệ kiểm soát huyết áp và đường huyết cải thiện rõ rệt, đồng thời nguồn cung thuốc điều trị tại cơ sở cũng được bảo đảm hơn.

TS. Angela Pratt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam, nhận định, hệ thống y tế Việt Nam đang đứng trước thời điểm quan trọng. Dân số già hóa, bệnh tật thay đổi và kinh tế tăng trưởng nhanh đòi hỏi một mô hình y tế tích hợp, chủ động, gần dân hơn. Mô hình này không chỉ tập trung vào các bệnh tim mạch và đái tháo đường, mà trong tương lai sẽ được mở rộng để quản lý cả bệnh trầm cảm, HIV/AIDS, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và hen suyễn tại tuyến y tế cơ sở.

Trước đó, tại Hội nghị Dinh dưỡng TP.HCM mở rộng lần thứ 13 năm 2025, các chuyên gia cho rằng trong bối cảnh bệnh không lây nhiễm ngày càng gia tăng và trẻ hóa, việc điều chỉnh chế độ dinh dưỡng và lựa chọn loại nước uống phù hợp đang trở thành yếu tố then chốt trong chiến lược chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Điển hình, một lon nước ngọt 330ml chứa tới 10 thìa cà phê đường - tương đương 40g, gần gấp đôi mức khuyến nghị hằng ngày của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Với mức tiêu thụ trung bình 70 lít nước ngọt mỗi người mỗi năm, Việt Nam đang đối mặt với “cơn bão” bệnh không lây nhiễm. 

Trẻ em và thanh thiếu niên - nhóm nhạy cảm với giá cả - là đối tượng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Một nghiên cứu của WHO chỉ ra rằng, cứ tăng 10% giá đồ uống có đường, mức tiêu thụ giảm khoảng 7 - 10%, đặc biệt ở giới trẻ.

WHO khuyến nghị áp thuế tiêu thụ đặc biệt để tăng giá bán, từ đó giảm tiêu thụ đồ uống có đường. Chính sách này đã chứng minh hiệu quả tại 117 quốc gia và vùng lãnh thổ. Thuế không nhằm cấm đoán mà khuyến khích hành vi tiêu dùng lành mạnh, giảm gánh nặng y tế, tái phân phối trách nhiệm tài chính, hướng tới miễn viện phí toàn dân giai đoạn 2030-2035, để trẻ em không trở thành bệnh nhân trước khi kịp trưởng thành.