Một nghiên cứu mới của Trung tâm Nghiên cứu Ung thư Đức cho thấy thừa cân, đặc biệt là mỡ tích tụ ở vùng bụng, có thể liên quan tới tới 11,5% số ca ung thư. Con số này cao hơn đáng kể so với ước tính trước đây, cho thấy kiểm soát cân nặng có thể đóng vai trò lớn hơn trong phòng ngừa ung thư…

Béo phì từ lâu đã được xác định là một trong những yếu tố nguy cơ của nhiều bệnh mạn tính, đặc biệt là tim mạch và tiểu đường type 2. Tuy nhiên, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy tác động của tình trạng thừa cân đối với ung thư có thể nghiêm trọng hơn những gì giới khoa học từng đánh giá.

Kết quả này đặt lại câu hỏi về những ước tính trước đây. Các nghiên cứu trước thường cho rằng chỉ khoảng 2 - 8% tổng số ca ung thư có thể quy cho tình trạng thừa cân. Theo các nhà nghiên cứu, một phần nguyên nhân khiến nguy cơ trước đây bị đánh giá thấp có thể do cách đo lường tình trạng béo phì và thời điểm xác định ung thư.

MỠ BỤNG KHÔNG CHỈ LÀ “KHO DỰ TRỮ NĂNG LƯỢNG”

Trong nhiều nghiên cứu về béo phì, chỉ số khối cơ thể (BMI) thường được sử dụng để đánh giá tình trạng thừa cân. Tuy nhiên, BMI có một hạn chế quan trọng: chỉ số này không phân biệt được giữa khối lượng cơ và khối lượng mỡ, đồng thời không cho biết mỡ đang tập trung ở đâu trên cơ thể. Trong khi đó, vị trí tích tụ mỡ có thể có ý nghĩa rất lớn đối với sức khỏe.

Nhóm nghiên cứu DKFZ vì vậy không chỉ sử dụng BMI mà còn xem xét vòng eo và tỷ lệ vòng eo/vòng hông. Theo Michael Leitzmann, nhà dịch tễ học tại Đại học Regensburg, mỡ bụng không đơn thuần là nơi cơ thể dự trữ lượng calo dư thừa. Các tế bào mỡ ở khu vực này có thể tham gia vào những quá trình sinh học phức tạp.

Mỡ bụng dư thừa có thể thúc đẩy trạng thái viêm và rối loạn chuyển hóa mạn tính trong cơ thể. Các tế bào mỡ cũng giải phóng những phân tử truyền tín hiệu được gọi là adipokine, có thể lưu thông qua máu và tác động tới nhiều cơ quan. Những tín hiệu này có khả năng ảnh hưởng đến quá trình phát triển và phân chia tế bào, đồng thời tác động đến cơ chế chết tế bào theo chương trình.

Đây đều là những cơ chế có thể tạo điều kiện cho sự hình thành và phát triển của khối u. Điều này cũng giải thích tại sao không nên chỉ nhìn vào con số cân nặng hoặc BMI khi đánh giá nguy cơ sức khỏe của một người. Một người có BMI không quá cao nhưng có lượng mỡ nội tạng lớn vẫn có thể đối mặt với những rủi ro chuyển hóa đáng kể.

Nghiên cứu mới bổ sung thêm một góc nhìn quan trọng: không chỉ “có bao nhiêu mỡ”, mà mỡ nằm ở đâu và tác động như thế nào đến cơ thể cũng cần được quan tâm.

CÓ THỂ ĐÃ BỎ SÓT MỘT PHẦN MỐI LIÊN HỆ GIỮA BÉO PHÌ VÀ UNG THƯ

Nghiên cứu của DKFZ sử dụng dữ liệu của 458.543 nam giới và phụ nữ trong UK Biobank, một trong những cơ sở dữ liệu sức khỏe lớn trên thế giới. Những người tham gia được theo dõi trung bình khoảng 12 năm. Trong thời gian này, khoảng 50.000 trường hợp ung thư mới được ghi nhận.

Một điểm đáng chú ý trong phương pháp nghiên cứu là các nhà khoa học tìm cách loại bỏ một yếu tố có thể khiến những nghiên cứu trước đây đánh giá thấp mối liên hệ giữa béo phì và ung thư. Đó là hiện tượng người mắc ung thư có thể giảm cân trước khi được chẩn đoán.

Ung thư có thể đã phát triển trong cơ thể một thời gian nhưng chưa được phát hiện. Trong giai đoạn này, một số người có thể sụt cân. Điều này tạo ra một nghịch lý: căn bệnh vốn có liên quan tới tình trạng thừa cân lại khiến người bệnh giảm cân, từ đó làm cho mối liên hệ giữa béo phì và ung thư trở nên yếu hơn trên dữ liệu thống kê.

Để hạn chế ảnh hưởng của yếu tố này, nhóm nghiên cứu loại bỏ những trường hợp ung thư xảy ra trong những năm đầu sau khi người tham gia bắt đầu được theo dõi. Các trường hợp ung thư chỉ được đưa vào phân tích nếu xuất hiện từ năm thứ bảy trở đi. Khi áp dụng phương pháp này, mối liên hệ thống kê giữa tình trạng thừa cân và ung thư trở nên rõ ràng hơn. 

Nghiên cứu cho thấy thừa cân hoặc béo phì làm tăng đáng kể nguy cơ mắc một số loại ung thư, trong đó có ung thư đại trực tràng, ung thư vú và ung thư gan, đồng thời được xem là yếu tố nguy cơ quan trọng đối với nhiều loại ung thư khác. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng kết quả này cần được kiểm chứng thêm bằng những nghiên cứu có thiết kế tương tự.

PHỤ NỮ CÓ THỂ ĐỐI MẶT VỚI RỦI RO CAO HƠN

Một phát hiện khác đáng chú ý là tác động của tình trạng thừa cân đối với ung thư có vẻ rõ rệt hơn ở phụ nữ. Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ phụ nữ thừa cân phát triển ung thư cao hơn nam giới. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng chưa nên coi đây là kết luận cuối cùng và cần thêm bằng chứng để xác nhận.

Một trong những giả thuyết được đưa ra liên quan đến các loại ung thư phụ thuộc hormone ở phụ nữ. Thừa cân có liên quan đến nguy cơ mắc một số bệnh ung thư như ung thư vú, ung thư tử cung và ung thư buồng trứng. Những loại ung thư này chịu ảnh hưởng đáng kể của hormone. Chẳng hạn, estrogen có thể kích thích sự phát triển của một số tế bào ung thư vú. Trong khi đó, lượng mỡ dư thừa, đặc biệt ở vùng bụng, có thể góp phần làm tăng nồng độ estrogen trong cơ thể.

Nếu giả thuyết này được xác nhận, kiểm soát cân nặng không chỉ có ý nghĩa trong phòng ngừa bệnh tim mạch và tiểu đường mà còn có thể trở thành một phần quan trọng hơn trong chiến lược phòng ngừa ung thư. Điều đáng chú ý là thông điệp từ nghiên cứu không chỉ dành cho những người đã bị béo phì. Việc ngăn ngừa tăng cân quá mức ngay từ sớm có thể mang lại lợi ích lâu dài.

Theo Michael Leitzmann, hiện nay công chúng đã nhận thức khá rõ rằng béo phì làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch và tiểu đường type 2. Khi kiểm soát cân nặng, nguy cơ đau tim, đột quỵ và tiểu đường cũng có thể giảm. Nghiên cứu mới cho thấy danh sách những lợi ích này có thể cần được mở rộng thêm.

Đối với tôi, điều này cho thấy rõ rằng bằng cách phòng ngừa béo phì, chúng ta có thể đóng góp cho công tác phòng chống ung thư nhiều hơn so với những gì từng được giả định trước đây.

Michael Leitzmann Nhà dịch tễ học tại Đại học Regensburg

Với tỷ lệ béo phì và thừa cân ngày càng tăng tại nhiều quốc gia, phát hiện này đặt vấn đề kiểm soát cân nặng vào một góc nhìn rộng hơn: đây không chỉ là câu chuyện về vóc dáng, mà còn là một vấn đề của sức khỏe cộng đồng và phòng ngừa bệnh tật trong dài hạn.