Kinh tế tuần hoàn: “Hộ chiếu xanh” cho hàng Việt xuất ngoại

Trong bối cảnh xu thế phát triển xanh, phát thải ròng bằng “0” và tiêu chuẩn môi trường đang trở thành rào cản kỹ thuật mới của thương mại quốc tế, việc xây dựng nền kinh tế tuần hoàn không chỉ là lựa chọn tất yếu mà còn là “chìa khóa” giúp hàng hóa Việt Nam duy trì lợi thế cạnh tranh, giữ vững vị thế tại các thị trường xuất khẩu trọng điểm.

Những xu hướng và quy định mới này đang tạo ra hàng loạt rào cản kỹ thuật tại thị trường xuất khẩu, buộc doanh nghiệp phải thay đổi. Đơn cử, từ năm 2026, Liên minh châu Âu (EU) sẽ bắt đầu triển khai cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM). Theo đó, các doanh nghiệp có xu hướng phát thải carbon cao (như xi măng, sắt, thép) bắt buộc phải khai báo và tiến tới giảm phát thải; nếu phát thải cao hơn các nước tham chiếu, họ sẽ bị đánh thuế.

Bên cạnh CBAM, nhiều quy định khác cũng đang ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động sản xuất và xuất khẩu của Việt Nam. Như các quy định liên quan đến chống mất rừng, suy thoái rừng, ảnh hưởng đến các mặt hàng có thế mạnh như cà phê, ca cao.

Quy định về thiết kế sinh thái cho các sản phẩm bền vững, yêu cầu sản phẩm phải có độ bền, khả năng sửa chữa và kéo dài tuổi thọ. Quy định liên quan đến bao bì và chất thải bao bì, bắt buộc các doanh nghiệp phải có mục tiêu tái chế bao bì mà họ sản xuất ra.

THÁCH THỨC LỚN NHƯNG CƠ HỘI RỘNG MỞ CHO "KINH TẾ CHẤT THẢI"

Tại tọa đàm “Phát triển kinh tế tuần hoàn đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường xuất khẩu”, ngày 16/10, ông Lê Xuân Thịnh, Giám đốc Công ty TNHH Trung tâm Sản xuất sạch hơn Việt Nam (VNCPC), khẳng định nếu không sớm tiếp cận và áp dụng kinh tế tuần hoàn, doanh nghiệp Việt Nam có thể bị thua thiệt và khó cạnh tranh với các đối thủ khác, ngay cả ở châu Á. Dù vậy, đây cũng là cơ hội để các doanh nghiệp tái cơ cấu, thích ứng với thị trường mới và tối ưu hóa chuỗi giá trị trong ngành.

Mặc dù khái niệm kinh tế tuần hoàn đã được luật hóa tại Việt Nam từ năm 2020 trong Luật Bảo vệ môi trường (Điều 142) và được cụ thể hóa thông qua nhiều chương trình, văn bản pháp luật, đặc biệt là Đề án Phát triển kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam (Quyết định số 687/QĐ-TTg), việc triển khai trên thực tế vẫn đối mặt với nhiều rào cản, nhất là đối với khối doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Theo ông Cù Huy Quang, Trưởng phòng Hiệu quả năng lượng và chuyển đổi xanh, Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, Bộ Công Thương, có ba khó khăn lớn mà doanh nghiệp cần vượt qua.

Đầu tiên là nguồn vốn. Đối với các doanh nghiệp nhỏ và vừa, việc tìm kiếm nguồn vốn để chuyển đổi mô hình sản xuất, áp dụng kinh tế tuần hoàn là một thách thức hàng đầu. Cùng với đó, hiện nay việc tìm kiếm các công nghệ tiên tiến, phù hợp với mô hình kinh tế tuần hoàn của từng doanh nghiệp còn khó khăn và tốn kém đầu tư.

Nhận thức và tư duy của lãnh đạo doanh nghiệp về sự cần thiết của chuyển đổi là một rào cản. Nhiều doanh nghiệp ngại thay đổi, ngại đổi mới vì tâm lý lo ngại sản phẩm tái chế có thể không được thị trường chấp nhận hoặc vấn đề an toàn sức khỏe.

Ngoài ra, các chuyên gia còn chỉ ra những hạn chế về mặt pháp lý và hạ tầng. Mặc dù đã có luật và nghị định khuyến khích, các hướng dẫn, quy chuẩn, tiêu chuẩn chi tiết cho việc triển khai còn thiếu, gây lúng túng cho doanh nghiệp. Ví dụ: chưa có quy chuẩn cho việc tái sử dụng nước thải sau xử lý để tưới cây.

Hơn nữa hạ tầng phục vụ thu hồi, tái chế và liên kết cộng sinh công nghiệp chưa có, dẫn đến việc chất thải của doanh nghiệp này chưa thể trở thành đầu vào cho doanh nghiệp khác.

Tuy nhiên, ông Cù Huy Quang nhìn nhận những thách thức này cũng chính là cơ hội cho các doanh nghiệp đón đầu xu thế. Việc áp dụng kinh tế tuần hoàn mang lại lợi ích về kinh tế, hình ảnh, lợi nhuận từ khách hàng, và đặc biệt là tiết kiệm chi phí sản xuất, nhờ đó cạnh tranh hơn về giá. Hơn nữa, nó còn mở ra một ngành kinh tế mới đầy tiềm năng, được gọi là ngành kinh tế xanh hoặc ngành kinh tế chất thải.

GIẢI PHÁP ĐỒNG BỘ TỪ CÁC BÊN

Để vượt qua thách thức và tận dụng tối đa ưu thế của kinh tế tuần hoàn, theo ông Cù Huy Quang, các doanh nghiệp phải thay đổi tư duy từ nền kinh tế tuyến tính (khai thác, sản xuất, tiêu dùng, thải bỏ) sang tư duy kinh tế tuần hoàn (thiết kế, sản xuất, tiêu dùng, tái sử dụng, tái chế, sửa chữa) để kéo dài vòng đời sản phẩm. Phải coi chất thải là một tài nguyên.

Cơ quan quản lý Nhà nước cần tiếp tục hoàn thiện chính sách, xây dựng các tiêu chuẩn, tiêu chí cụ thể như thế nào là sản phẩm xanh, mô hình kinh tế tuần hoàn để làm cơ sở cho doanh nghiệp triển khai và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế.

Tạo điều kiện để doanh nghiệp tiếp cận dễ dàng hơn với các gói tín dụng xanh. Có những chính sách khuyến khích như giảm thuế khi áp dụng các chương trình kinh tế tuần hoàn. Triển khai các chương trình, dự án thí điểm để làm "mồi," giúp doanh nghiệp thấy được lợi ích của kinh tế tuần hoàn.

Đồng thời đẩy mạnh tuyên truyền, đào tạo để doanh nghiệp nắm bắt được quy định quốc tế (tiêu chuẩn xanh, kỹ thuật) và hiểu rõ các chính sách pháp luật trong nước.

Tăng cường hợp tác quốc tế để hỗ trợ doanh nghiệp nắm bắt quy định và áp dụng công nghệ tiên tiến. Địa phương cần lồng ghép kế hoạch kinh tế tuần hoàn, tạo cơ chế ưu đãi, thu hút doanh nghiệp.