AI phải phục vụ con người, không được thống trị nhân loại

Tại Vatican ngày 26/5, Giáo hoàng Pope Leo XIV đã công bố thông điệp đầu tiên kể từ khi trở thành người đứng đầu Giáo hội Công giáo toàn cầu. Văn kiện được xem như tuyên ngôn lớn đầu tiên của triều đại Giáo hoàng mới, đồng thời phản ánh quan điểm chính thức của Vatican về những tác động ngày càng sâu rộng của AI đối với kinh tế, xã hội và đời sống con người.

Thông điệp mang tên Magnifica Humanitas được xây dựng sau nhiều năm nghiên cứu của Giáo hội về các công nghệ AI và đạo đức số. Trong đó, Giáo hoàng Leo XIV nhấn mạnh rằng AI có thể là công cụ hữu ích cho sự phát triển của nhân loại, nhưng nếu thiếu kiểm soát, công nghệ này có thể trở thành công cụ của sự thống trị và hủy diệt.

AI KHÔNG ĐƯỢC TRỞ THÀNH CÔNG CỤ CỦA CHIẾN TRANH VÀ THAO TÚNG

Phần đáng chú ý nhất trong thông điệp là lời kêu gọi “giải giáp AI”. Theo Giáo hoàng Leo XIV, điều này không có nghĩa phủ nhận hay bài xích công nghệ, mà là ngăn AI bị sử dụng theo những logic quyền lực, lợi nhuận và kiểm soát con người.

“Trí tuệ nhân tạo hiện cần được giải giáp, được giải phóng khỏi những logic biến nó thành công cụ của sự thống trị, loại trừ và cái chết”, Giáo hoàng phát biểu tại buổi giới thiệu văn kiện ở Vatican.

Ông đặc biệt bày tỏ lo ngại về vai trò ngày càng lớn của AI trong các cuộc xung đột quân sự hiện đại. Theo người đứng đầu Vatican, các hệ thống vũ khí tự động được hỗ trợ bởi AI đang khiến chiến tranh trở nên “dễ thực hiện hơn”, đồng thời làm suy yếu những rào cản đạo đức vốn tồn tại trong các quyết định quân sự.

Thông điệp nhấn mạnh rằng mọi ứng dụng AI trong chiến tranh phải chịu “những ràng buộc đạo đức nghiêm ngặt nhất”, đồng thời khẳng định việc giao các quyết định gây chết người cho máy móc là “không thể chấp nhận được”.

Quan điểm này phản ánh xu hướng lo ngại ngày càng gia tăng trên toàn cầu về các hệ thống vũ khí tự động sát thương (LAWS) - những công nghệ có khả năng tự nhận diện và tấn công mục tiêu mà không cần con người can thiệp trực tiếp. Trong nhiều năm qua, Liên Hợp Quốc cùng nhiều tổ chức nhân quyền quốc tế đã liên tục kêu gọi xây dựng các hiệp ước kiểm soát loại vũ khí này.

Tuy nhiên, Vatican không chỉ tập trung vào lĩnh vực quân sự. Giáo hoàng Leo XIV cho rằng AI còn có thể trở thành công cụ thao túng xã hội khi quyền lực công nghệ tập trung vào tay một số tập đoàn hoặc nhóm lợi ích nhỏ.

Theo thông điệp, những nhóm “nhỏ nhưng có ảnh hưởng lớn” có thể sử dụng AI để định hình luồng thông tin, kiểm soát hành vi tiêu dùng, tác động tới các tiến trình dân chủ và chi phối các động lực kinh tế theo hướng có lợi cho chính họ.

Vì vậy, Giáo hoàng Leo XIV kêu gọi xây dựng những khuôn khổ pháp lý mạnh mẽ để kiểm soát AI, đi kèm cơ chế giám sát độc lập và trách nhiệm chính trị rõ ràng.

Theo ông, AI cần được phát triển theo hướng “thân thiện với con người”, mở cho tranh luận xã hội và phải bảo đảm mọi tầng lớp đều có thể tiếp cận công nghệ một cách công bằng.

“NHỮNG HÌNH THỨC NÔ LỆ MỚI” TRONG NỀN KINH TẾ SỐ

Một nội dung khác gây chú ý trong thông điệp là cảnh báo của Vatican về “những hình thức nô lệ mới” đang hình thành cùng sự phát triển của nền kinh tế AI.

Theo Giáo hoàng Leo XIV, phía sau sự vận hành của các hệ thống AI hiện đại là một lực lượng lao động vô hình nhưng chịu nhiều tổn thương, từ các kiểm duyệt viên nội dung phải tiếp xúc thường xuyên với những hình ảnh bạo lực, độc hại, cho tới trẻ em tham gia khai thác khoáng sản đất hiếm phục vụ sản xuất thiết bị công nghệ.

“Cơ thể của những con người này bị sẹo hóa, tổn thương và bào mòn để dòng chảy tính toán có thể tiếp tục không gián đoạn”, ông nói.

Những cảnh báo này phản ánh thực tế rằng AI không chỉ là câu chuyện phần mềm hay thuật toán, mà còn gắn với toàn bộ chuỗi cung ứng toàn cầu của nền kinh tế số. Việc sản xuất chip bán dẫn, pin và hạ tầng dữ liệu đòi hỏi lượng lớn khoáng sản chiến lược như cobalt, lithium hay đất hiếm - nhiều trong số đó được khai thác tại các quốc gia đang phát triển với điều kiện lao động gây tranh cãi.

Song song với đó, ngành công nghiệp AI cũng đang đối mặt nhiều chỉ trích liên quan đến điều kiện làm việc của lực lượng “gắn nhãn dữ liệu” và kiểm duyệt nội dung ở nhiều nước nghèo, nơi người lao động phải xử lý lượng lớn nội dung độc hại với mức thu nhập thấp.

Thông điệp của Vatican vì thế không chỉ đề cập tới rủi ro công nghệ, mà còn đặt vấn đề về công bằng xã hội trong kỷ nguyên AI.

VATICAN GỬI THÔNG ĐIỆP ĐẠO ĐỨC TOÀN CẦU VỀ AI

Buổi giới thiệu thông điệp tại Vatican có sự tham dự của nhiều chuyên gia AI quốc tế, trong đó có Chris Olah - đồng sáng lập công ty AI Mỹ Anthropic.

Hiện Anthropic đang vướng vào tranh cãi pháp lý với chính quyền của Tổng thống Donald Trump liên quan đến việc từ chối cung cấp quyền truy cập vào các mô hình AI của công ty.

Tại sự kiện, Chris Olah thừa nhận các doanh nghiệp AI đang vận hành trong “một hệ thống động lực và ràng buộc” mà đôi khi có thể xung đột với việc làm điều đúng đắn. Ông cho rằng sự tham gia của các tổ chức bên ngoài như Giáo hội Công giáo có thể giúp định hướng sự phát triển AI theo chiều hướng tích cực hơn.

Bên cạnh AI, Giáo hoàng Leo XIV cũng đưa ra lời xin lỗi chưa từng có về vai trò lịch sử của Vatican trong hoạt động buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương.

Ông gọi đây là “một vết thương trong ký ức Kitô giáo” và thừa nhận Giáo hội đã quá chậm trễ trong việc đưa ra sự lên án tuyệt đối đối với chế độ nô lệ. “Vì điều này, nhân danh Giáo hội, tôi chân thành xin được tha thứ”, Giáo hoàng viết.

Giới quan sát cho rằng việc Vatican lựa chọn AI làm chủ đề trung tâm trong thông điệp đầu tiên của Giáo hoàng Leo XIV cho thấy công nghệ đã trở thành một vấn đề đạo đức toàn cầu, vượt xa phạm vi kỹ thuật hay kinh tế đơn thuần.

Trong bối cảnh AI ngày càng ảnh hưởng tới lao động, truyền thông, quân sự và cấu trúc quyền lực quốc tế, những tranh luận về quản trị AI đang trở thành chủ đề trọng tâm không chỉ của các chính phủ và doanh nghiệp công nghệ, mà cả các tổ chức tôn giáo và xã hội dân sự trên toàn thế giới.