Bảo hiểm thất nghiệp: "Phao cứu sinh" trước rủi ro mất việc

Luật Việc làm năm 2025 có hiệu lực từ đầu năm 2026 mở ra khuôn khổ pháp lý mới nhằm tăng cường vai trò của bảo hiểm thất nghiệp. Chính sách được định hướng theo hướng chủ động hơn, chú trọng hỗ trợ học nghề, đào tạo lại và duy trì việc làm. 

Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy phỏng vấn ông Trần Tuấn Tú, Trưởng phòng Bảo hiểm thất nghiệp, Cục Việc làm (Bộ Nội vụ) về nội dung này.

Thưa ông, ông có thể chia sẻ thông tin về kết quả thực hiện chính sách bảo hiểm thất nghiệp trong thời gian qua?

Ông Trần Tuấn Tú: Chính sách bảo hiểm thất nghiệp được thực hiện từ năm 2009. Đến ngày 23/5/2018, Ban chấp hành Trung ương đã ban hành Nghị quyết số 28/NQ-TW về cải cách chính sách bảo hiểm xã hội, trong đó có đánh giá về chính sách bảo hiểm thất nghiệp, nhấn mạnh đây là một trụ cột của an sinh xã hội, song vẫn có những hạn chế nhất định.

Tại thời điểm đó, diện bao phủ bảo hiểm thất nghiệp còn chưa được mở rộng, các giải pháp hỗ trợ còn thiên về bị động, hay hỗ trợ sau khi gặp rủi ro mà chưa tăng cường tính chủ động. Bảo hiểm thất nghiệp cũng chưa thực sự trở thành công cụ quản trị thị trường hữu hiệu.

Do vậy, trong báo cáo tổng kết khi xây dựng Luật Việc làm 2025 đã có những đánh giá lại để xin ý kiến các đối tượng chịu tác động với những hạn chế như đề cập ở trên. Một số nội dung cũng được đề cập đến là chưa linh hoạt mức đóng bảo hiểm thất nghiệp, mà cố định 1% tiền lương tháng đối với người lao động, và 1% quỹ tiền lương đối với người sử dụng lao động khi đóng cho các đối tượng tham gia thuộc doanh nghiệp của mình.

Đến giai đoạn dịch Covid-19, mặc dù Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp kết dư lớn, song muốn hỗ trợ người lao động phải trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành nghị quyết để xử lý vấn đề kết dư quỹ thì mới chi được hỗ trợ kịp thời cho các đối tượng tham gia.

Diện bao phủ cũng là hạn chế, chỉ quy định nhóm lao động có hợp đồng làm việc, hợp đồng lao động từ đủ 3 tháng trở lên, chưa tính đến các đối tượng có thời hạn hợp đồng ngắn hơn.

Đáng chú ý, phạm vi hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp cho người lao động quay trở lại thị trường cũng mới dừng lại ở khóa đào tạo nghề, mà chưa mở rộng khóa đào tạo bồi dưỡng nâng cao trình độ kỹ năng nghề cho người lao động.

Trên cơ sở đó, Luật Việc làm 2025 được Quốc hội thông qua vào ngày 16/6/2025, có hiệu lực thi hành từ 1/1/2026, đã cơ bản khắc phục được những hạn chế, bất cập như vậy.

Tại Luật Việc làm năm 2025, một trong những chính sách đáng chú ý liên quan đến bảo hiểm thất nghiệp là chế độ "hỗ trợ học nghề" trước đây được chuyển thành “Hỗ trợ người lao động tham gia đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề". Quy định này có ý nghĩa như thế nào trong việc hỗ trợ người lao động nâng cấp kỹ năng để chuẩn bị thích ứng với thị trường ngay cả khi chưa thất nghiệp, thưa ông?

Ông Trần Tuấn Tú: Đối với chính sách bảo hiểm thất nghiệp quy định tại Luật Việc làm, người lao động và người sử dụng lao động cùng tham gia đóng góp vào Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp. Do vậy, trách nhiệm của những người sử dụng lao động hàng năm phải thực hiện điều này.

Khi doanh nghiệp gặp khó khăn thì Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp sẽ hỗ trợ cho họ nhằm đào tạo cho người lao động, cũng như người lao động được thụ hưởng việc đào tạo này để duy trì việc làm khi đang làm việc tại đơn vị sử dụng lao động, và đang tham gia bảo hiểm thất nghiệp.

Đối với người lao động khi không duy trì được việc làm, rủi ro, mất việc, nếu có nhu cầu thì được hưởng trợ cấp thất nghiệp. Trong thời gian thất nghiệp, nếu có nhu cầu thì được hưởng hỗ trợ về đào tạo, bồi dưỡng để nâng cao trình độ, kỹ năng nghề.

Ngoài phần hỗ trợ kinh phí học nghề hoặc tham gia các khóa đào tạo, người lao động còn được hỗ trợ về tiền ăn là 50 nghìn/ngày thực học. Đó là những giải pháp, hỗ trợ cần thiết để động viên, khuyến khích những người lao động thất nghiệp khi họ muốn tham gia các khóa đào tạo, nhằm bồi dưỡng nâng cao kỹ năng nghề có thêm kỹ năng, thêm nghề mới để có cơ hội chuyển đổi công việc, cũng như việc làm tốt hơn.

Thưa ông, sắp tới Bộ Nội vụ sẽ đưa vào vận hành sàn giao dịch việc làm quốc gia. Vậy, khi sàn việc làm này đi vào hoạt động sẽ có tác động ra sao trong việc kết nối cung cầu lao động, giảm tỷ lệ thất nghiệp?

Ông Trần Tuấn Tú: Lần đầu tiên Luật Việc làm 2025 có quy định về sàn giao dịch việc làm quốc gia. Thực tế, hoạt động kết nối việc làm đã trải qua nhiều hình thức, từ tổ chức các sàn giao dịch việc làm, kết nối online các địa phương, vùng miền, hội chợ việc làm…

Tuy nhiên, phải đến khi Luật Việc làm 2025 được thông qua, mới ghi nhận hình thức sàn giao dịch việc làm quốc gia. Hiện nay, Cục Việc làm đã tham mưu cho Bộ Nội vụ, có sự đồng hành của VNPT sắp tới sẽ khai trương sàn giao dịch việc làm quốc gia này.

Khi sàn giao dịch việc làm quốc gia đi vào hoạt động sẽ có những quy định, quy chế vận hành cũng như quản trị thông tin đầu vào, đầu ra, sự kết nối giữa hệ thống dịch vụ việc làm công – tư, người lao động, doanh nghiệp tham gia để thông tin có sự kết nối, chia sẻ.

Khi có sàn này sẽ thúc đẩy người lao động tiếp cận thông tin về chính sách, vị trí việc làm mà họ mong muốn phi địa giới. Họ có thể vào các trang website chính thống của các tổ chức dịch vụ việc làm công tại các địa phương để tìm hiểu sâu hơn về các vị trí tuyển dụng.

Chúng ta có thông tin về người thất nghiệp, dữ liệu về người đang hưởng bảo hiểm thất nghiệp, vị trí việc làm trống, các tiêu chí, tiêu chuẩn để được tuyển dụng vào vị trí đó, nhu cầu tuyển dụng của doanh nghiệp. Trên cơ sở đó, sàn giao dịch việc làm quốc gia vận hành tốt, kiểm soát được giá trị thông tin đầu vào theo hướng “cơ sở dữ liệu sạch, sống, đúng, đủ, dùng chung”.

Đồng thời, khi dữ liệu này được kiểm đếm, kiểm định và được cơ quan nhà nước xác thực thông tin, chắc chắn sẽ hỗ trợ cho người lao động có thể tiếp cận sớm, kết nối được việc làm trong quá trình thụ hưởng chính sách và hạn chế rủi ro.