Bắc Trung Bộ từng được biết đến là một trong những dải đất gặp nhiều khó khăn nhất Việt Nam do địa hình dẹp ngang, thiên tai khắc nghiệt và chịu ảnh hưởng nặng nề bởi dấu tích chiến tranh. Nhưng hôm nay, chính những yếu tố từng bị xem là bất lợi đang được đánh giá lại. Biển mở ra không gian kinh tế, Trường Sơn nối với các hành lang giao thương, còn cao tốc rút ngắn khoảng cách, tiết giảm chi phí logistics, tăng sức cạnh tranh của nền kinh tế. Tài nguyên tự nó chưa tạo nên lợi thế. Giá trị xuất hiện khi con người biết tổ chức, kết nối và sử dụng tài nguyên đúng cách.

Trên bản đồ, Bắc Trung Bộ là một dải đất đặc biệt. Trường Sơn áp sát biển, đồng bằng hẹp, sông ngắn, thiên tai khắc nghiệt, nhưng phía Đông lại mở ra một mặt tiền biển dài, phía Tây có những cửa ngõ xuyên biên giới. Trong một thời gian dài, những đặc điểm ấy thường được kể như danh mục bất lợi. Núi chia cắt không gian sản xuất, khoảng cách làm tăng chi phí, bão lũ bào mòn tích lũy, đất canh tác hữu hạn đẩy một bộ phận lao động đi xa tìm cơ hội. Bước sang giai đoạn phát triển mới, địa hình ấy được nhìn trong một hệ quy chiếu khác. Trường Sơn trở thành hậu phương của các hành lang Đông Tây. Biển mở rộng từ ngư trường sang cảng biển, logistics, năng lượng, đô thị và du lịch.

“Mô hình phát triển của Việt Nam trong thế kỷ XXI là sự kết hợp hài hòa giữa kiên định và đổi mới, giữa ổn định và phát triển, giữa tăng trưởng nhanh với phát triển bền vững”, GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương phát biểu tại Hội thảo khoa học quốc gia diễn ra ở Hải Phòng, cuối tháng 5/2026.

Ông Hà Sỹ Đồng, nguyên Quyền Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Trị, cho rằng: “Không có vùng đất nghèo lợi thế, chỉ có nơi chưa đánh thức hết lợi thế của mình”. Bởi trong nền kinh tế hiện đại, lợi thế nằm ở khả năng kết nối, đổi mới sáng tạo, chất lượng thể chế và cách tổ chức phát triển.

Miền Tây Quảng Trị là nơi sự đổi nghĩa ấy hiện ra khá rõ. Nhiều năm trước, nhắc tới vùng đất này là nhắc tới gió nóng, đất khô, dấu tích chiến tranh và những cung đường Trường Sơn uốn lượn giữa đại ngàn, một bên là vách núi dựng đứng, một bên là vực sâu và những cánh rừng nguyên sinh bạt ngàn. Hôm nay, trên những triền đồi Hướng Hóa, các trụ turbine trắng vươn lên trên nền núi xanh. Phía dưới vẫn là nương rẫy, bản làng, những con đường men sườn núi. Phía trên là hạ tầng của một ngành năng lượng mới. Thứ từng được xem là khắc nghiệt của tự nhiên đã trở thành một đầu vào của kinh tế xanh.

Những cánh quạt trên đường chân trời chưa nói hết câu chuyện. Điện gió cần lưới truyền tải, đường vận hành, lao động kỹ thuật và một cách quy hoạch không tách khỏi sinh kế, môi trường. Điện có thể phát lên lưới; với cộng đồng, điều gần gũi hơn là việc làm, dịch vụ, cơ hội cho doanh nghiệp địa phương và phần lợi ích ở lại quanh dự án.

Đại tá, nhà thơ Nguyễn Hữu Quý hiện đang sống tại Cam Lộ kể chuyện miền Trung qua ký ức của những năm chiến tranh. Sinh ra trên đất Quảng Bình, sống nhiều năm ở Quảng Trị, ông Quý kể rằng ký ức trước hết là sức chịu đựng gian khổ. Cái khổ của thời tiết, chiến tranh, cái ăn cái mặc từng quen đến mức nhiều người coi là chuyện thường ngày. Từ đó bền lại một tính cách: chịu khó, ham học, ham hiểu biết, gặp khó thì tìm cách thích nghi.

Ông Quý nhớ những năm tuổi nhỏ mà một bữa ăn no từng là điều đáng mơ. Ông nhắc câu ca dao quen thuộc: “Đừng than phận khó ai ơi/ Còn da lông mọc, còn chồi nảy cây”. Nhưng miền Trung không thể mãi tự hào vì giỏi chịu khổ. Sau bốn mươi năm Đổi mới, sức bền ấy cần được đánh thức theo một hướng khác: khát vọng làm ăn, học hỏi, làm chủ cái mới và vươn lên ngay trên quê hương mình.

Nếu gió, nắng, rừng, biển và vị trí địa lý là những tài nguyên nhìn thấy được, thì miền Trung còn một thứ tài nguyên khó đo đếm hơn: căn tính con người. Sự chịu khó, lòng hiếu học, sức bền và khả năng thích nghi đã được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Trước đây, những phẩm chất ấy giúp con người đi qua thiên tai, chiến tranh và thiếu thốn. Hôm nay, những đức tính ấy chỉ thực sự có giá trị khi được khai mở thành năng lực làm ăn, tinh thần kinh doanh, khả năng tiếp nhận công nghệ và ý chí làm cho quê hương giàu lên.

Ông Quý đặc biệt mong những người từng “đi Nam”, đi kinh tế mới hay vào các khu công nghiệp kiếm sống có thể trở về khi quê nhà có việc làm. “Không có gì tốt hơn được lao động, được xây dựng hạnh phúc ngay trên quê hương của mình”, ông nói. Với ông, một vùng đất đáng sống là nơi người dân có thể học hành, làm việc, giữ được môi trường sống và văn hóa của mình.

Câu chuyện của ông Lê Doãn Hợp, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Nghệ An, nguyên Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông, lại mở một lớp khác của mạch ngầm ấy. Năm 38 tuổi, khi ông được bầu làm Phó Bí thư Thường trực Thành ủy Vinh, nhà đông bạn bè, đồng nghiệp đến chúc mừng. Cha ông, một cán bộ ngành kiến trúc đã nghỉ hưu, lẳng lặng đạp xe từ quê vào. Thấy khách còn đông, ông cụ không bước vào ngay mà đứng đợi. Khi mọi người đã về hết, người cha mới dắt xe vào sân để nói chuyện riêng với con.

Ông Hợp nhớ nguyên lời cha: “Con được bầu làm lãnh đạo chủ chốt của một thành phố khi còn trẻ thế này, đó mới chỉ là sự tín nhiệm của Đảng. Con phải làm sao để từ sự tín nhiệm của Đảng, con biến nó thành sự tín nhiệm của Dân, lúc đó con mới thực sự hoàn thành nhiệm vụ”. Một lời dặn trong sân nhà đã theo ông qua nhiều năm làm cán bộ. Chức vụ rồi sẽ qua. Điều còn lại, theo cách người cha ấy nói với con, là những việc dân có thể nhìn thấy và hưởng được.

Người Khu 4 có một cách nói mộc mạc: chịu khó được, chịu khổ được, nhưng không chịu nhục được. Chữ “nhục” ở đây không phải chuyện hơn thua hay sĩ diện. Đó là nỗi day dứt khi quê hương còn đói nghèo, trì trệ, tụt hậu; khi người trẻ vẫn phải đi xa chỉ vì ở nhà chưa có một công việc đủ tốt. Người miền Trung đã chịu khổ quá lâu. Điều cần đánh thức hôm nay là lòng không cam chịu nghèo khó và tụt hậu. Khi lòng tự trọng ấy gặp giáo dục, công nghệ, môi trường kinh doanh tốt và một chính quyền biết mở đường, sức bền tích lũy qua nhiều thế hệ có thể trở thành sức bật phát triển.

Nghị quyết 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khoá XIV về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh (Nghị quyết 20) đã mở rộng cách nhìn về dải đất này. Biển được đặt trong tư duy quản trị hiện đại, tổng hợp và thống nhất trên nền tảng dữ liệu số. Kinh tế hàng hải, logistics, năng lượng tái tạo, du lịch biển, thủy sản công nghệ cao và các ngành kinh tế biển mới được gắn với khoa học, công nghệ, nguồn nhân lực, bảo vệ hệ sinh thái, quốc phòng và an ninh. Với Bắc Trung Bộ, tinh thần ấy rất cụ thể. Mặt tiền biển dài không thể được chia thành những mảnh rời giữa cảng, khu công nghiệp, đô thị, du lịch và ngư trường. Một quyết định ở bờ biển có thể tác động tới sinh kế ngư dân, dòng vận tải, chất lượng nước, cảnh quan và sức hấp dẫn đầu tư của cả vùng. Vì thế, giá trị của một mét bờ biển phải được tính bằng nhiều lớp lợi ích, trong đó có phần tài sản cần giữ lại cho các thế hệ sau.

Nghị quyết 20 đồng thời đặt kinh tế biển trong quan hệ với chủ quyền, quyền chủ quyền và an ninh quốc gia. Vì vậy, cảng nước sâu hay điện gió không thể chỉ được tính bằng doanh thu. Hạ tầng biển còn phải tăng khả năng kết nối, hỗ trợ cộng đồng ven biển và nâng năng lực quản lý, bảo vệ không gian biển.

Với các tỉnh từ Thanh Hóa tới Huế, yêu cầu liên kết ngày càng rõ. Cảng cần hành lang hậu phương. Du lịch biển cần cảnh quan và hệ sinh thái còn sức sống. Công nghiệp ven biển cần năng lượng, nước, xử lý chất thải và logistics theo chuẩn mới. Những cánh quạt gió ở miền tây Quảng Trị và mặt biển phía đông, xét đến cùng, nằm trong một bài toán chung về năng lượng, hạ tầng và không gian phát triển.

Điện sạch có thể phục vụ công nghiệp; cảng biển và hành lang Đông Tây mở thêm đường ra thị trường. Chuỗi liên kết ấy chỉ bền khi tài nguyên được quản trị có giới hạn và cộng đồng địa phương có thể tham gia bằng việc làm, kỹ năng, doanh nghiệp và sinh kế của mình.

Từ biển ngược lên phía Tây, điểm rất dễ nhận thấy là Bắc Trung Bộ có chuỗi cảng, cửa khẩu và vùng sản xuất cần được kết nối. Một tuyến đường chỉ phát huy hết giá trị khi nối được vùng nguyên liệu, khu công nghiệp, cửa khẩu và cảng biển. Một cảng nước sâu cần hậu phương hàng hóa đủ lớn. Một trung tâm logistics cần mạng lưới vượt khỏi địa giới của một tỉnh. Hành lang Đông Tây tạo cho dải đất hẹp thêm một chiều phát triển, từ nội địa ra biển và từ biển đi sâu vào lục địa.

Quảng Trị nằm trên một trong những cửa ngõ như vậy. Từ Lao Bảo, La Lay qua các tuyến đường xuống biển, khoảng cách tới Lào và Tiểu vùng Mê Kông được chuyển thành khả năng vận tải, thương mại và dịch vụ. Ở phía Đông, cảng biển và không gian ven biển mở thêm những mắt xích mới. Ở phía Tây, năng lượng tái tạo, cửa khẩu và các vùng nguyên liệu tạo nguồn hàng. Khi những mắt xích ấy được nối lại, địa hình hẹp không còn chỉ là giới hạn; nó có thể trở thành khoảng cách ngắn giữa Trường Sơn và biển.

Liên kết vùng lâu nay vẫn là một việc khó. Mỗi địa phương đều cần đầu tư và tăng trưởng, nhưng cảng biển, logistics, cửa khẩu hay hạ tầng năng lượng hiếm khi phát huy hết công suất nếu chỉ phục vụ trong một địa giới. Bắc Trung Bộ càng cần một cách tổ chức không gian rộng hơn: nơi có cảng làm tốt dịch vụ logistics, nơi có năng lượng tạo nền cho công nghiệp, nơi có cửa khẩu mở luồng giao thương, các đô thị và trung tâm dịch vụ cùng chia sẻ thị trường. Sức cạnh tranh khi ấy nằm ở cả mạng lưới, không ở một điểm đứng riêng lẻ.

Ông Mai Xuân Liêm, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Thanh Hóa, đưa ra một lớp dữ liệu khác. Năm 2025, Thanh Hóa đạt và vượt 21/25 chỉ tiêu kinh tế và xã hội chủ yếu, GRDP ước tăng 8,27%, thu hút 124 dự án đầu tư trực tiếp với tổng vốn đăng ký gần 19.000 tỷ đồng và 482,5 triệu USD. Địa phương vẫn thiếu doanh nghiệp quy mô lớn có sức lan tỏa; sức cạnh tranh của nhiều doanh nghiệp và sản phẩm còn hạn chế; chất lượng nguồn nhân lực, năng suất lao động và hạ tầng miền núi chưa theo kịp yêu cầu. Lợi thế địa lý chỉ đi được xa khi nội lực và hạ tầng cùng lớn lên.

Cảng nước sâu, khu kinh tế, dự án năng lượng và những tuyến đường mới đang làm bản đồ Bắc Trung Bộ đổi khác. Tuy nhiên, kết nối chỉ phát huy khi hàng hóa, doanh nghiệp và dịch vụ thực sự đi qua đó. Trường Sơn và biển khi được đặt trong cùng một không gian phát triển sẽ mở rộng hậu phương cho các cảng phía Đông, đồng thời đưa những cửa ngõ phía Tây gần hơn với thị trường.

Cao tốc Bắc-Nam, các tuyến kết nối Đông và Tây, hệ thống cảng Nghi Sơn, Vũng Áng, Chân Mây và những khu kinh tế ven biển đang thay đổi bản đồ thời gian của Bắc Trung Bộ. Một nhà máy tới cảng nhanh hơn, vùng nguyên liệu tới nơi chế biến thuận lợi hơn, điểm du lịch nối được vào hành trình dài hơn. Hạ tầng mở đường, giá trị được tạo ra bởi những hoạt động kinh tế hình thành trên con đường ấy.

Từ câu chuyện liên kết vùng, ông Hà Sỹ Đồng cho rằng: “liên kết vùng không còn là lựa chọn mà là điều kiện để cạnh tranh”. Một tuyến đường hay một cảng biển phát huy hiệu quả cao hơn khi được nối với cửa khẩu, khu công nghiệp và thị trường của cả vùng. Theo ông, hợp tác giữa các địa phương cần dựa nhiều hơn vào lợi ích phát triển chung; mỗi nơi không nhất thiết làm mọi thứ mà cần xác định vai trò phù hợp trong chuỗi liên kết.

Cao tốc và cảng biển rút ngắn quãng đường, qua đó giảm thời gian và chi phí kinh tế. Với doanh nghiệp chế biến, vài giờ bớt đi trên đường có thể quyết định chất lượng một lô hàng. Với nhà đầu tư, thời gian từ khu công nghiệp tới cảng đi thẳng vào chi phí. Nhưng đường nhanh mà thủ tục chậm vài tháng thì cơ hội vẫn có thể trôi qua.