Thương mại Trung Quốc - châu Phi tăng mạnh nhưng mất cân đối ngày càng lớn

Đầu tháng 5/2026, những lô bơ đầu tiên từ Kenya đã cập cảng Trung Quốc theo chính sách miễn thuế mới của Bắc Kinh. Sự kiện này nhanh chóng được truyền thông Kenya xem là biểu tượng cho “kỷ nguyên mới” trong quan hệ thương mại Trung Quốc - châu Phi.

Từ ngày 1/5, Trung Quốc chính thức áp dụng chính sách miễn thuế đối với hàng hóa từ 53 quốc gia châu Phi trong thời hạn hai năm. Bắc Kinh gọi đây là “chiếc chìa khóa vàng” giúp thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, giảm nghèo và mở rộng cơ hội thương mại cho các nước châu Phi.

Động thái này diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc đang tìm cách củng cố chuỗi cung ứng toàn cầu, đa dạng hóa nguồn nguyên liệu và mở rộng ảnh hưởng kinh tế tại các thị trường mới nổi giữa lúc cạnh tranh thương mại với Mỹ và phương Tây tiếp tục gia tăng.

Đối với nhiều quốc gia châu Phi, đặc biệt là các nền kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu nông sản và khoáng sản, việc được tiếp cận thị trường tiêu dùng lớn nhất thế giới với mức thuế bằng 0 được xem là cơ hội hiếm có.

“Việc Trung Quốc áp dụng chính sách miễn thuế là tín hiệu rất tích cực”, bà Olive Gichuri, một nông dân trồng cà phê tại Kenya, nhận định với DW. “Điều này đồng nghĩa với thu nhập tốt hơn cho nông dân. Khi cà phê của chúng tôi trở nên cạnh tranh hơn, nhu cầu sẽ tăng lên và thị trường cũng mở rộng hơn”.

Theo bà Gichuri, trước đây phần lớn nông dân Kenya chủ yếu tiêu thụ sản phẩm trong nước hoặc xuất khẩu với quy mô hạn chế sang châu Âu và Trung Đông. Tuy nhiên, việc tiếp cận trực tiếp thị trường Trung Quốc có thể tạo ra thay đổi lớn đối với ngành nông nghiệp Kenya.

THƯƠNG MẠI TRUNG QUỐC - CHÂU PHI ĐẠT MỨC KỶ LỤC

Theo số liệu từ Tổng cục Hải quan Trung Quốc, kim ngạch thương mại giữa Trung Quốc và châu Phi đạt mức kỷ lục 348 tỷ USD trong năm 2025, đánh dấu năm thứ 16 liên tiếp Trung Quốc là đối tác thương mại lớn nhất của châu Phi.

Trong đó, châu Phi xuất khẩu khoảng 123 tỷ USD hàng hóa sang Trung Quốc, chủ yếu là dầu mỏ, khoáng sản, kim loại và các nguyên liệu thô khác. Ngược lại, các quốc gia châu Phi nhập khẩu khoảng 225 tỷ USD hàng hóa từ Trung Quốc, phần lớn là máy móc, thiết bị điện tử, xe cộ, hàng tiêu dùng và công nghệ xanh.

Cán cân thương mại nghiêng mạnh về phía Trung Quốc khiến thâm hụt thương mại của châu Phi với nền kinh tế lớn thứ hai thế giới tăng vọt lên mức kỷ lục 102 tỷ USD trong năm 2025, gần gấp đôi mức khoảng 62 tỷ USD của năm trước.

Theo giới phân tích, một phần nguyên nhân đến từ việc Trung Quốc đang đẩy mạnh xuất khẩu các công nghệ năng lượng sạch sang châu Phi như xe điện, xe máy điện, pin mặt trời và hệ thống lưu trữ năng lượng.

Nhu cầu năng lượng sạch tại châu Phi tăng nhanh trong những năm gần đây khi nhiều quốc gia tìm cách giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và mở rộng điện khí hóa tại khu vực nông thôn.

Tuy nhiên, điều khiến nhiều chuyên gia kinh tế lo ngại là cấu trúc thương mại hiện nay vẫn mang tính mất cân đối sâu sắc.

Ông Adu Owusu Sarkodie, giảng viên kinh tế tại Đại học Ghana, cho rằng phần lớn hàng hóa xuất khẩu của châu Phi vẫn là nguyên liệu thô có giá trị thấp. “Giá xuất khẩu thấp vì chúng tôi chưa tạo ra giá trị gia tăng cho hàng hóa của mình”, ông nói. “Muốn cải thiện thu nhập và giảm nghèo, châu Phi cần phát triển công nghiệp chế biến để bán được sản phẩm với giá cao hơn”.

Theo nhiều nhà kinh tế, nếu không phát triển được năng lực sản xuất và chế biến nội địa, châu Phi sẽ tiếp tục duy trì vai trò là nguồn cung nguyên liệu cho nền công nghiệp Trung Quốc, trong khi nhập khẩu ngày càng nhiều sản phẩm chế biến có giá trị cao hơn.

KENYA, NAM PHI VÀ GHANA NỔI LÊN NHƯ NHỮNG “NGƯỜI THẮNG CUỘC”

Trong số các quốc gia châu Phi, Kenya hiện được xem là một trong những nước hưởng lợi rõ rệt nhất từ chính sách miễn thuế mới. Theo thỏa thuận “Early Harvest”, khoảng 98,2% hàng hóa Kenya được tiếp cận thị trường Trung Quốc với thuế suất 0%. Các mặt hàng nông sản như cà phê, trà, hoa tươi, trái cây và rau củ được kỳ vọng sẽ tăng mạnh xuất khẩu.

Đối với nông dân Kenya, thị trường Trung Quốc mang lại tiềm năng rất lớn nhờ quy mô dân số hơn 1,4 tỷ người và mức tiêu dùng ngày càng tăng.

“Nếu nhìn vào dân số Trung Quốc và mức tiêu dùng của họ, điều đó có nghĩa là chúng tôi sẽ có thể kinh doanh cà phê nhiều hơn tại Trung Quốc”, ông Frederik Gathuma, một nông dân Kenya, cho biết. “Người lao động trong ngành cà phê sẽ hưởng lợi nhiều hơn”.

Theo cơ sở dữ liệu COMTRADE của Liên Hợp Quốc, Kenya nhập khẩu khoảng 4,31 tỷ USD hàng hóa từ Trung Quốc trong năm 2024. Tuy nhiên, xuất khẩu của Kenya sang Trung Quốc vẫn còn khá nhỏ và chủ yếu tập trung vào trà, cà phê, hoa cắt cành và nông sản tươi. Dù khoảng cách thương mại còn lớn, Kenya được đánh giá có lợi thế nhờ hệ thống logistics chuỗi lạnh tương đối phát triển, tiêu chuẩn nông nghiệp cao hơn nhiều nước châu Phi và kinh nghiệm xuất khẩu sang các thị trường khó tính.

Nam Phi cũng nằm trong nhóm quốc gia được đánh giá có khả năng tận dụng tốt cơ hội mới. Là nền kinh tế công nghiệp hóa hàng đầu châu Phi, Nam Phi sở hữu hạ tầng logistics, hệ thống cảng biển và chuỗi cung ứng xuất khẩu phát triển hơn phần lớn các nước trong khu vực. Các mặt hàng như vàng, bạch kim và chrome của Nam Phi hiện có điều kiện tiếp cận thuận lợi hơn với thị trường Trung Quốc.

Trong khi đó, Ghana ghi nhận kim ngạch thương mại với Trung Quốc đạt mức kỷ lục 14,1 tỷ USD trong năm 2025. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia kinh tế Ghana cảnh báo rằng nước này không nên chỉ tập trung vào xuất khẩu hạt cacao thô. Theo họ, nếu Ghana đầu tư vào chế biến sâu để xuất khẩu bơ, cacao hoặc chocolate thành phẩm, giá trị gia tăng sẽ ở lại nền kinh tế trong nước thay vì chảy sang các nhà máy chế biến ở nước ngoài.

“Miễn thuế đối với sản phẩm chế biến sẽ mang lại lợi ích cho người lao động Ghana. Nhưng nếu chỉ xuất khẩu nguyên liệu thô, lợi ích chủ yếu sẽ thuộc về các nhà máy Trung Quốc”, một chuyên gia kinh tế tại Accra nhận định.

Dù chính sách miễn thuế được quảng bá là cơ hội cho toàn châu Phi, giới phân tích cho rằng lợi ích thực tế sẽ tập trung chủ yếu vào các nền kinh tế có hạ tầng xuất khẩu tương đối hoàn thiện.

Đối với nhiều quốc gia nghèo và không giáp biển như Mali hay Niger, những rào cản logistics gần như triệt tiêu lợi ích từ việc cắt giảm thuế. Hàng hóa từ các quốc gia vùng Sahel này phải di chuyển hàng trăm km để tới các cảng biển trước khi xuất khẩu sang Trung Quốc, khiến chi phí vận tải và thời gian giao hàng tăng cao.

Ngoài ra, phần lớn các quốc gia này chưa có năng lực sản xuất đủ lớn để đáp ứng các yêu cầu khắt khe của thị trường Trung Quốc về sản lượng, tiêu chuẩn chất lượng, kiểm dịch thực vật và bao bì.

Ông Erick Rutto, Chủ tịch Phòng Thương mại Quốc gia Kenya, cho biết nhiều doanh nghiệp châu Phi hiện phải được đào tạo để đáp ứng tiêu chuẩn hải quan và an toàn thực phẩm của Trung Quốc.

Theo các chuyên gia, để tận dụng hiệu quả chính sách miễn thuế, các nước châu Phi cần đầu tư mạnh hơn vào hệ thống kiểm nghiệm, chứng nhận chất lượng và chuỗi logistics hiện đại.

Một thách thức khác là phần lớn hoạt động vận tải giữa châu Phi và Trung Quốc hiện vẫn phải trung chuyển qua Dubai hoặc Singapore, làm tăng đáng kể chi phí vận chuyển. Dù Trung Quốc đang đầu tư phát triển các tuyến vận tải biển trực tiếp với châu Phi, quá trình này có thể mất nhiều năm mới tạo ra thay đổi rõ rệt.

TRUNG QUỐC KHÔNG CHỈ BÁN HÀNG MÀ CÒN MỞ RỘNG ẢNH HƯỞNG

Bên cạnh thương mại, Trung Quốc cũng đang gia tăng hiện diện tại châu Phi thông qua các khoản đầu tư hạ tầng, năng lượng và tài chính.

Tỷ phú Aliko Dangote - người giàu nhất châu Phi - gần đây cho rằng lợi thế lớn nhất của Trung Quốc tại châu Phi không nằm ở chính sách miễn thuế mà ở khả năng cung cấp tài chính dài hạn cho các dự án lớn. Ông cho biết trong khi nhiều đối tác phương Tây yêu cầu doanh nghiệp tự thu xếp phần lớn vốn đầu tư, các công ty và ngân hàng Trung Quốc sẵn sàng tài trợ phần lớn dự án với thời gian thanh toán kéo dài nhiều năm.

Theo giới phân tích, điều này giúp Trung Quốc mở rộng nhanh chóng ảnh hưởng kinh tế tại châu Phi trong các lĩnh vực từ năng lượng, hạ tầng đến logistics và công nghiệp chế tạo.

Một số chuyên gia cho rằng chính sách miễn thuế mới không đơn thuần là biện pháp thương mại mà còn là một phần trong chiến lược dài hạn của Bắc Kinh nhằm củng cố vị thế tại châu lục giàu tài nguyên và có tốc độ tăng trưởng dân số nhanh nhất thế giới.

Tuy nhiên, nhiều nhà kinh tế cho rằng châu Phi vẫn có thể biến cơ hội này thành động lực phát triển nếu các quốc gia chủ động đầu tư vào công nghiệp hóa, nâng cao năng lực sản xuất và phát triển chuỗi giá trị nội địa.

Trong dài hạn, câu hỏi lớn nhất không phải là liệu châu Phi có xuất khẩu được nhiều hàng hơn sang Trung Quốc hay không, mà là liệu lục địa này có thể tận dụng mối quan hệ với Bắc Kinh để xây dựng nền công nghiệp có giá trị gia tăng cao hơn - thay vì tiếp tục đóng vai trò là nguồn cung nguyên liệu thô cho nền kinh tế lớn thứ hai thế giới.