ASEAN ưu tiên dầu khí Nga thay rủi ro địa chính trị

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, lựa chọn này chủ yếu mang tính ngắn hạn và tiềm ẩn rủi ro gia tăng phụ thuộc chiến lược vào Moscow. Đồng thời, động thái này cũng có thể kéo theo những hệ lụy đáng kể về ngoại giao và kinh tế trong dài hạn.

Đáng chú ý, quyết định gia hạn miễn trừ của Mỹ cho phép một số giao dịch dầu Nga tiếp tục diễn ra đã tạo điều kiện thuận lợi để các nước trong khu vực tiếp cận nguồn cung này. Trong khi đó, xung đột tại Trung Đông vẫn đang làm gián đoạn dòng chảy năng lượng từ các nguồn truyền thống, buộc các quốc gia ASEAN phải tìm kiếm các giải pháp thay thế trong ngắn hạn.

ÁP LỰC NGUỒN CUNG BUỘC ASEAN TÌM ĐẾN NGA

Theo các nhà phân tích, nguyên nhân trực tiếp khiến các nước ASEAN chuyển hướng sang dầu khí Nga là do tình trạng thiếu hụt nguồn cung mang tính cấp bách, xuất phát từ việc gián đoạn vận chuyển qua eo biển Hormuz - tuyến đường vận tải chiến lược đối với dầu khí từ Trung Đông.

Khu vực Đông Nam Á hiện phụ thuộc hơn một nửa lượng dầu khí nhập khẩu từ vùng Vịnh. Việc nguồn cung này bị gián đoạn đã tạo ra “cú sốc vật lý” đối với thị trường năng lượng khu vực, buộc các quốc gia phải tìm kiếm nguồn thay thế trong thời gian ngắn.

Trong bối cảnh đó, Nga được xem là lựa chọn khả dĩ nhất. Ông Abdelaziz Albogdady, Giám đốc chiến lược fintech và nghiên cứu thị trường tại FXEM, nhận định: “Trong bối cảnh hiện tại, Nga có thể cung cấp các lô hàng sẵn có trên biển, có thể nhanh chóng điều hướng đến nơi cần thiết. Đồng thời, các cơ chế miễn trừ tạm thời của Mỹ đã khiến các dòng chảy này trở nên khả thi về mặt thương mại bất chấp các lệnh trừng phạt.”

Ngày 17/4, Mỹ gia hạn cơ chế miễn trừ cho phép các nước tiếp tục mua dầu và sản phẩm dầu mỏ của Nga đã được chất lên tàu trên biển đến ngày 16/5. Washington cho rằng động thái này nhằm giảm bớt tình trạng thiếu hụt nguồn cung do xung đột với Iran bùng phát từ tháng 2.

Tuy nhiên, quyết định này đã vấp phải sự chỉ trích từ Ukraine, với lập luận rằng nguồn thu từ dầu sẽ giúp Nga tiếp tục tài trợ cho chiến dịch quân sự.

Dù vậy, theo các chuyên gia, trong bối cảnh hiện tại, các nước ASEAN khó có lựa chọn thay thế khả thi. Bà Muyu Xu, chuyên gia phân tích dầu thô cấp cao tại Kpler, cho biết: “Chúng ta đang nói đến việc mất từ 11 đến 12 triệu thùng/ngày nguồn cung toàn cầu. Rất khó để các quốc gia có thể bù đắp hoặc tìm nguồn thay thế.”

Bà cũng lưu ý rằng Mỹ có thể bổ sung khoảng 1 triệu thùng/ngày, nhưng con số này “không đáng kể” so với mức thiếu hụt hiện tại.

NGUỒN CUNG HẠN CHẾ, CẠNH TRANH GIA TĂNG

Dù nhu cầu tăng cao, khả năng tiếp cận dầu Nga của các nước ASEAN lại không dễ dàng.

Theo dữ liệu từ Kpler, kể từ tháng 3, Philippines là quốc gia Đông Nam Á duy nhất đã nhập khẩu dầu từ Nga, với khoảng 2,5 triệu thùng. Động thái này diễn ra sau khi ít nhất 4 triệu thùng dầu từ Trung Đông bị hủy do ảnh hưởng của xung đột Mỹ - Israel với Iran.

Philippines - một quốc gia phụ thuộc lớn vào nhập khẩu - đã chủ động tìm kiếm sự chấp thuận từ Mỹ để tiếp tục mua thêm dầu Nga.

Tại Malaysia, Thủ tướng Anwar Ibrahim cho biết công ty dầu khí quốc gia Petronas đang chuẩn bị đàm phán với Nga để đảm bảo nguồn cung. Ông Asrul Sani từ The Asia Group nhận định: “Malaysia có cách tiếp cận thực dụng và không liên kết, nhưng khả năng tiếp cận dầu Nga vẫn phụ thuộc vào giá cả và các hạn chế từ lệnh trừng phạt.”

Ông cũng cảnh báo rằng các khách hàng lớn như China và India đang chiếm phần lớn nguồn cung, hạn chế cơ hội cho các thị trường nhỏ.

Tương tự, Thailand cũng đang đàm phán mua dầu Nga. Ông Nithin Prakash từ Rystad Energy cho biết: “Thái Lan thường chỉ mua các lô hàng còn lại sau khi các khách hàng chính đã hoàn tất giao dịch. Việc mua mang tính cơ hội nhiều hơn là chiến lược.”

Ông cũng lưu ý rằng lợi ích kinh tế từ dầu Nga có thể không lớn: “Khi tính đến chi phí vận chuyển dài hơn, phí bảo hiểm cao hơn và các điều chỉnh kỹ thuật trong quá trình lọc dầu, lợi ích ròng sẽ giảm đáng kể.”

Một điểm đáng chú ý khác là năng lực xuất khẩu của Nga cũng bị ảnh hưởng bởi các cuộc tấn công của Ukraine vào hạ tầng năng lượng tại Biển Đen và Baltic. Theo bà Xu: “Xuất khẩu của Nga đã giảm nhẹ. Dù thị trường hiện tại thuận lợi và nhiều nước sẵn sàng mua, nhưng năng lực thực tế vẫn là vấn đề.”

RỦI RO ĐỊA CHÍNH TRỊ VÀ GIỚI HẠN CỦA “GIẢI PHÁP NGA”

Việc tăng nhập khẩu dầu khí từ Nga không chỉ là quyết định kinh tế mà còn mang tính chiến lược.

Ông Yohanes Sulaiman từ Đại học Achmad Yani cảnh báo: “Các quốc gia phải cân nhắc liệu lợi ích ngắn hạn có đáng để đánh đổi với hệ quả dài hạn.” Theo ông, việc mua dầu Nga có thể khiến các nước ASEAN đối mặt với phản ứng tiêu cực từ châu Âu, do điều này giúp Moscow có thêm nguồn lực tài chính cho chiến dịch quân sự.

Bên cạnh đó, các nước Trung Đông cũng có thể không hài lòng khi mất thị phần vào tay Nga, đặc biệt trong bối cảnh Nga là đồng minh của Iran - quốc gia đang bị cáo buộc tấn công tàu và cơ sở năng lượng trong khu vực.

Ông Teuku Rezasyah từ President University (Indonesia) cảnh báo rằng Nga có thể tận dụng tình thế để gia tăng ảnh hưởng: “Nga có thể thúc đẩy hợp tác kinh tế sâu hơn, yêu cầu các nước mua thiết bị quân sự hoặc thậm chí điều chỉnh lập trường theo các chương trình nghị sự toàn cầu của họ.”

Ở chiều ngược lại, áp lực trong nước đang khiến các chính phủ ASEAN ít quan tâm hơn đến các rủi ro ngoại giao. Bà Muyu Xu nhận định: “Khi mức dự trữ dầu xuống thấp, các quốc gia sẽ ưu tiên đảm bảo nguồn cung để tránh hậu quả kinh tế và xã hội. Những lo ngại ngoại giao không phải là ưu tiên hàng đầu lúc này.”

Tuy nhiên, các chuyên gia đồng thuận rằng xu hướng này khó có thể kéo dài. Ông Nithin Prakash cho rằng dầu Nga chỉ đóng vai trò bổ sung: “Đây không phải là sự thay thế dài hạn, mà là nguồn cung bổ sung mang tính cơ hội khi điều kiện kinh tế phù hợp.”

Bà Xu cũng nhấn mạnh rằng các quốc gia ASEAN vẫn duy trì các hợp đồng dài hạn với Trung Đông - nguồn cung “gần hơn” với thời gian vận chuyển chỉ từ 20-30 ngày. Trong khi đó, dầu Nga mất nhiều thời gian hơn để vận chuyển và vẫn phụ thuộc vào mạng lưới giao dịch do Trung Quốc và Ấn Độ chi phối.

“Dầu Nga hiện chỉ là giải pháp tạm thời để lấp khoảng trống nguồn cung. Không quốc gia nào sẵn sàng thay đổi căn bản cấu trúc năng lượng của mình,” bà nói.

Trong dài hạn, cuộc khủng hoảng hiện nay một lần nữa cho thấy sự dễ tổn thương của các nền kinh tế ASEAN trước các cú sốc địa chính trị. Khi vẫn phụ thuộc lớn vào năng lượng hóa thạch nhập khẩu, bất kỳ biến động nào trên thị trường toàn cầu đều có thể nhanh chóng chuyển hóa thành áp lực kinh tế và xã hội trong nước.

Do đó, theo các chuyên gia, bài toán năng lượng của ASEAN không chỉ nằm ở việc tìm nguồn cung thay thế, mà còn ở việc đẩy nhanh chuyển dịch sang các nguồn năng lượng bền vững hơn nhằm giảm thiểu rủi ro trong tương lai.