Đây được xem là đề xuất ngân sách lớn chưa từng có của bộ, nhằm đẩy nhanh đầu tư vào ngành chip, trí tuệ nhân tạo (AI) và những ngành chiến lược trong chương trình tăng trưởng của Thủ tướng Sanae Takaichi...

Ngày thứ Hai (31/8), Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI) đề nghị cấp 7,8 nghìn tỷ yên, tương đương 49 tỷ USD, cho năm tài khóa bắt đầu từ tháng 4/2027.

Đề xuất trên được đưa ra trong bối cảnh bà Takaichi muốn huy động tổng cộng 370 nghìn tỷ yên vốn đầu tư công và tư nhân vào các lĩnh vực trọng điểm trong 14 năm tới.

METI chưa chính thức xác nhận đây có phải đề xuất ngân sách lớn nhất trong lịch sử của bộ hay không. Tuy nhiên, bà Yuko Tamai, phụ trách thông tin về kế hoạch ngân sách của METI, cho biết mức đề xuất 7,8 nghìn tỷ yên cao hơn tổng số 5,27 nghìn tỷ yên mà bộ được phân bổ từ ngân sách ban đầu của năm tài khóa hiện tại và ngân sách bổ sung của năm trước.

Theo hãng tin Bloomberg, quy mô đề xuất tăng mạnh cũng phản ánh sự thay đổi trong quy trình lập ngân sách của Nhật Bản. Theo cơ chế mới, các bộ có thể gửi đề xuất một lần mà không bị áp trần chi tiêu. Chính phủ muốn đưa nhiều khoản chi vào ngân sách ban đầu hơn để giảm phụ thuộc vào các gói ngân sách bổ sung thường được ban hành trong năm.

HƠN 6 NGHÌN TỶ YÊN CHO CHIẾN LƯỢC TĂNG TRƯỞNG

Trong tổng số 7,8 nghìn tỷ yên được đề nghị, khoảng 6,31 nghìn tỷ yên sẽ dành cho nhóm chương trình xây dựng một “Nhật Bản hùng mạnh và thịnh vượng”, trọng tâm trong kế hoạch phục hồi và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế của bà Takaichi.

METI muốn phân bổ khoảng 2 nghìn tỷ yên cho AI, chip và robot. Ngoài ra, bộ đề xuất dành 680 tỷ yên để bảo đảm nguồn cung các khoáng sản thiết yếu, trong đó có đất hiếm, cùng 220 tỷ yên để củng cố năng lực cung ứng naphtha, một nguyên liệu quan trọng của ngành hóa dầu.

Khoảng 180 tỷ yên khác sẽ được sử dụng để tăng cường năng lực quốc phòng và phát triển các công nghệ có thể phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự, với sự phối hợp của Bộ Quốc phòng Nhật Bản.

Việc METI ưu tiên đầu tư vào công nghệ, khoáng sản và năng lượng cho thấy Nhật Bản đang tìm cách ứng phó với những rủi ro ngày càng lớn về địa chính trị và an ninh kinh tế. Tokyo phải cạnh tranh với các cường quốc khác trong những công nghệ chủ chốt, đối phó với nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu mỏ do xung đột tại Iran và giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc trong chuỗi cung ứng đất hiếm.

Đề xuất của METI cùng yêu cầu ngân sách từ các bộ khác sẽ được gửi tới Bộ Tài chính Nhật Bản. Cơ quan này sẽ tổng hợp dự toán ngân sách quốc gia và quyết định cách tài trợ cho từng chương trình.

ÁP LỰC CHI TIÊU VÀ BÀI TOÁN NGÂN SÁCH

Không chỉ METI, Bộ Quốc phòng Nhật Bản cũng đề nghị một khoản ngân sách kỷ lục cho năm tài khóa 2027. Cơ quan này muốn được cấp khoảng 8,9 nghìn tỷ yên, tương đương 56 tỷ USD, tăng 0,9% so với năm hiện tại.

Các ưu tiên quốc phòng gồm phát triển máy bay và phương tiện không người lái trên biển, ứng dụng AI vào thu thập thông tin và hỗ trợ ra quyết định quân sự, cũng như cải thiện điều kiện làm việc của lực lượng phòng vệ.

Trong đó, Bộ Quốc phòng đề nghị dành 292 tỷ yên để mua 17 máy bay không người lái MQ-9B phục vụ giám sát hàng hải và 167 tỷ yên cho tên lửa siêu vượt âm cùng các thiết bị liên quan. Kế hoạch còn bao gồm kinh phí cho những loại tên lửa tầm xa có khả năng tấn công mục tiêu của đối phương.

Ngân sách quốc phòng cuối cùng có thể cao hơn đáng kể do chi phí của khoảng 160 hạng mục vẫn chưa được xác định. Nhật Bản dự kiến công bố kế hoạch tăng cường năng lực quốc phòng trung hạn mới vào cuối năm nay, sau đó mới tính toán đầy đủ nhu cầu tài chính.

Các đề xuất chi tiêu lớn đang làm gia tăng áp lực lên ngân sách của Nhật Bản, nền kinh tế phát triển có tỷ lệ nợ công trên tổng sản phẩm trong nước (GDP) cao nhất thế giới. Ngoài chiến lược tăng trưởng và kế hoạch củng cố quốc phòng, chính phủ của bà Takaichi còn muốn giảm thuế tiêu dùng đối với thực phẩm trong 2 năm mà không phát hành thêm trái phiếu để bù đắp nguồn thu bị mất.

Nhật Bản đặt mục tiêu nâng chi tiêu liên quan đến quốc phòng lên mức tương đương 2% GDP. Tuy nhiên, mục tiêu này được xác định dựa trên quy mô GDP năm tài khóa 2022, khi nền kinh tế đạt khoảng 560 nghìn tỷ yên. GDP danh nghĩa hiện đã tăng lên khoảng 688 nghìn tỷ yên, đồng nghĩa chi tiêu tương đương 2% quy mô nền kinh tế hiện nay sẽ vào khoảng 13,8 nghìn tỷ yên.

Đồng yên suy yếu càng khiến bài toán trở nên khó khăn do làm tăng chi phí nhập khẩu vũ khí. Bộ Quốc phòng Nhật Bản xây dựng đề xuất ngân sách dựa trên tỷ giá 149 yên đổi 1 USD, trong khi đồng yên gần đây giao dịch quanh mức 160 yên đổi 1 USD.

Áp lực tăng chi còn đến từ Washington khi Mỹ kêu gọi các đồng minh hướng tới ngân sách quốc phòng tương đương 3,5% GDP. Nếu áp dụng tỷ lệ này, Nhật Bản sẽ phải chi khoảng 24 nghìn tỷ yên mỗi năm.

Lạm phát đang giúp Chính phủ Nhật Bản tăng nguồn thu thuế, nhưng chưa đủ để giải quyết bài toán cân đối ngân sách. Lo ngại về triển vọng tài khóa đã góp phần đẩy lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản kỳ hạn 10 năm lên mức cao nhất trong khoảng ba thập kỷ.