Chuyển đổi số, AI và cạnh tranh địa chính trị đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc phát triển toàn cầu, yêu cầu đổi mới mô hình phát triển của Việt Nam không còn dừng ở tăng trưởng kinh tế, mà mở rộng sang tái cấu trúc quản trị quốc gia, thể chế, xã hội và năng lực tự chủ chiến lược, với khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo giữ vai trò trung tâm…

Trình bày tại Hội thảo khoa học quốc gia “Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số", GS.TS Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, nhấn mạnh mô hình phát triển quốc gia cần được nhìn nhận như một cơ chế tổng thể nhằm huy động và phát huy hiệu quả các nguồn lực phục vụ các mục tiêu chiến lược về kinh tế, xã hội và con người trong từng giai đoạn lịch sử. Mô hình này bao gồm năm thành tố: quản trị quốc gia, phát triển kinh tế, phát triển xã hội, quản trị môi trường cùng đối ngoại và phòng thủ quốc gia.

TÁI CẤU TRÚC QUẢN TRỊ QUỐC GIA ĐỂ THÍCH ỨNG VỚI BỐI CẢNH MỚI

Nhận định thế giới bước vào cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư với sự xuất hiện của AI đang làm đảo lộn nhiều yếu tố truyền thống, từ năng lực cạnh tranh, mô hình kinh tế cho tới cấu trúc quyền lực toàn cầu, GS. TS Hoàng Văn Cường cho biết nhiều quốc gia buộc phải tính toán lại chiến lược phát triển theo hướng tự chủ hơn về công nghệ, dữ liệu, năng lượng và chuỗi cung ứng.

Ở trong nước, nhiều điểm nghẽn tiếp tục bộc lộ trong thể chế và quản trị quốc gia. Quá trình phân cấp, phân quyền được thúc đẩy mạnh hơn trong thời gian qua nhưng vẫn tồn tại không ít bất cập trong phối hợp quyền lực, cơ chế giám sát và tổ chức thực thi. Cùng với đó là áp lực từ mô hình tăng trưởng còn phụ thuộc nhiều vào vốn, đất đai và lao động giá rẻ, trong khi chất lượng nguồn nhân lực, an sinh xã hội, già hóa dân số và hệ thống y tế đang đặt ra nhiều thách thức mới.

Từ thực tiễn này, GS.TS Hoàng Văn Cường cho biết đổi mới mô hình phát triển phải bắt đầu từ đổi mới quản trị quốc gia. Trong đó, quá trình tái cấu trúc bộ máy cần tiếp tục theo hướng tinh gọn, rõ đầu mối nhưng đồng thời phải bảo đảm phối hợp liên ngành, liên vùng để tránh tình trạng phân mảnh trong điều hành.

Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số

Đọc thêm

Cùng với phân cấp, phân quyền là yêu cầu hoàn thiện cơ chế giám sát quyền lực nhằm hạn chế rủi ro thể chế và tạo không gian cho đổi mới sáng tạo trong thực thi công vụ. Đặc biệt, việc vận hành bộ máy không thể tiếp tục theo hướng cứng nhắc hay “robot hóa” cán bộ, mà cần hình thành đội ngũ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm và có cơ chế bảo vệ những người đổi mới vì lợi ích chung.

Một yêu cầu khác được đặt ra là chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển. Nếu trước đây pháp luật chủ yếu được xây dựng để quản lý, thì nay cần chuyển sang tạo hành lang cho phát triển; nếu trước đây điều hành dựa nhiều vào quy trình và sự tuân thủ, thì nay phải chuyển sang quản trị theo mục tiêu và kết quả đầu ra. Đồng thời, quản trị quốc gia trong thời đại AI phải dựa trên dữ liệu và công nghệ số, với hệ sinh thái quản trị số đồng bộ và đầy đủ.

KHOA HỌC CÔNG NGHỆ PHẢI TRỞ THÀNH NỀN TẢNG CỦA MÔ HÌNH PHÁT TRIỂN MỚI

Ở lĩnh vực kinh tế, đổi mới mô hình phát triển được đặt trong yêu cầu hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đồng thời mở đường cho các mô hình kinh tế mới như kinh tế số, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và tài sản số.

Một trong những vấn đề được nhấn mạnh là cần hiểu và vận hành đúng cơ chế thị trường trong thực tiễn. Việc triển khai Luật Đất đai 2024 được nêu như ví dụ cho thấy quá trình chuyển sang cơ chế thị trường vẫn còn nhiều tranh luận và nguy cơ quay trở lại tư duy áp đặt hành chính nếu không có cách tiếp cận phù hợp.

Trong lĩnh vực xã hội, trọng tâm của giáo dục cần chuyển từ truyền thụ kiến thức sang phát triển năng lực và khả năng sáng tạo. Trong thời đại số, kiến thức có thể tiếp cận từ nhiều nguồn khác nhau, trong khi năng lực thích ứng và tư duy đổi mới mới là yếu tố quyết định chất lượng nguồn nhân lực.

Cùng với đó, hệ thống y tế cũng đứng trước yêu cầu chuyển mạnh từ chữa bệnh sang phòng bệnh, đẩy mạnh phối hợp công – tư và ứng dụng chuyển đổi số. Dữ liệu sức khỏe điện tử được xem là nền tảng để giảm áp lực lên các bệnh viện tuyến trung ương và nâng cao khả năng chăm sóc sức khỏe từ cơ sở.

An sinh xã hội cũng cần chuyển từ hỗ trợ sau rủi ro sang chủ động phòng ngừa rủi ro trong bối cảnh già hóa dân số và đô thị hóa diễn ra nhanh. Trong khi đó, văn hóa không còn được nhìn nhận chỉ là lĩnh vực hưởng thụ mà phải trở thành nguồn lực nội sinh cho phát triển.

Đối với quản trị môi trường, ESG được nhìn nhận không chỉ là thách thức mà còn là “luật chơi mới” để nâng cao năng lực cạnh tranh, thu hút đầu tư và hội nhập quốc tế. Điều này kéo theo yêu cầu chuyển từ khai thác tài nguyên sang quản trị tài nguyên trên nền tảng kinh tế xanh, carbon thấp và kinh tế tuần hoàn.

Trong lĩnh vực đối ngoại và quốc phòng, mục tiêu không chỉ là mở rộng hợp tác kinh tế hay thu hút đầu tư, mà còn phải hướng tới nâng cao vị thế quốc gia và năng lực tự chủ chiến lược. Quốc phòng trong giai đoạn mới cũng ngày càng gắn chặt hơn với công nghệ hiện đại, hợp tác quốc tế và năng lực làm chủ khoa học công nghệ.

GS.TS Hoàng Văn Cường nhấn mạnh khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo không chỉ đóng vai trò là động lực tăng trưởng, mà cần trở thành nền tảng xuyên suốt cho toàn bộ quá trình đổi mới mô hình phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới.