Dự thảo Luật Đầu tư Kinh doanh thể hiện khát vọng cải cách thể chế mạnh mẽ, nhưng để thực sự trở thành một đạo luật nền tảng hiệu quả, cần phải giải quyết triệt để những vướng mắc còn tồn tại, đảm bảo tính đồng bộ với các luật chuyên ngành, và tạo ra một môi trường đầu tư thực sự minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo cao cho cộng đồng doanh nghiệp...

Tại hội thảo “Góp ý Dự thảo Luật Đầu tư Kinh doanh”, các ý kiến thống nhất nhận định Luật Đầu tư năm 2020 đã tạo dựng cơ sở pháp lý quan trọng cho hoạt động đầu tư trong và ngoài nước. Đặc biệt, Luật đã quy định rõ về ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện và xác lập cơ chế kiểm soát chặt chẽ việc soạn thảo, ban hành, sửa đổi, bổ sung các ngành nghề này. Qua đó, quyền tự do kinh doanh của nhà đầu tư được đảm bảo, môi trường đầu tư ngày càng thông thoáng, thuận lợi, phù hợp với nguyên tắc “người dân, doanh nghiệp được kinh doanh những gì pháp luật không cấm”.

CẢI CÁCH MẠNH MẼ, CÓ NHIỀU ĐIỂM MỚI

Tuy nhiên trong bối cảnh phát triển hiện nay, những yêu cầu mới về đổi mới mô hình tăng trưởng, chuyển đổi số, ứng phó với biến đổi khí hậu, cạnh tranh khu vực và toàn cầu, cũng như đòi hỏi từ các nhà đầu tư về một môi trường kinh doanh minh bạch, hiệu quả, ổn định và có khả năng dự báo cao… đang đặt ra những thách thức lớn đối với hệ thống thể chế pháp luật hiện hành. Việc sửa đổi toàn diện Luật Đầu tư 2020 thay thế bằng một đạo luật mới “Luật Đầu tư Kinh doanh” là một bước đi rất kịp thời, cần thiết và có ý nghĩa chiến lược.

Dự thảo Luật Đầu tư Kinh doanh gồm 6 chương, 47 điều và 1 phụ lục, được kỳ vọng sẽ tạo ra những thay đổi mang tính cách mạng nhằm cải thiện môi trường đầu tư kinh doanh.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký, Trưởng ban Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), đánh giá Dự thảo Luật lần này thể hiện một tinh thần cải cách mạnh mẽ, với nhiều điểm mới quan trọng mà cộng đồng doanh nghiệp đánh giá cao.

Cụ thể, ông Tuấn ghi nhận một số nội dung cải cách rất đáng khích lệ trong Dự thảo, như cắt giảm mạnh mẽ các ngành, nghề kinh doanh có điều kiện. Đây được coi là một trong những rào cản lớn nhất đối với quyền tự do kinh doanh. Dự thảo đề xuất loại bỏ 24 ngành nghề không đáp ứng các tiêu chí tại Điều 7 Luật Đầu tư, bao gồm kinh doanh dịch vụ kế toán, dịch vụ làm thủ tục về thuế, xuất khẩu gạo và kinh doanh tạm nhập tái xuất hàng thực phẩm đông lạnh.

Đơn giản hóa thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư: Dự thảo thu hẹp diện dự án phải thực hiện thủ tục này, chỉ giữ lại những dự án có ảnh hưởng lớn đến môi trường, quốc phòng, an ninh hoặc các lĩnh vực quan trọng như cảng biển, sân bay. Các dự án đã có tên trong quy hoạch quốc gia, trúng đấu giá quyền sử dụng đất hoặc trúng thầu lựa chọn nhà đầu tư sẽ không phải làm thủ tục này.

Đồng thời phân cấp thẩm quyền mạnh mẽ: Thẩm quyền chấp thuận chủ trương đầu tư được chuyển từ Ủy ban nhân dân cấp tỉnh sang Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh để đẩy nhanh quá trình và tăng cường trách nhiệm cá nhân. Bên cạnh đó, dự thảo còn đơn giản hóa thủ tục bằng cách lược bỏ một số nội dung thẩm định như thẩm định công nghệ và đánh giá sự phù hợp với quy hoạch.

Một điểm mới đáng chú ý là dự thảo cho phép nhà đầu tư nước ngoài thành lập doanh nghiệp trước khi có dự án cụ thể, tạo sự bình đẳng giữa nhà đầu tư trong nước và nước ngoài.

Hay thay đổi cách tiếp cận ưu đãi đầu tư: Thay vì ưu đãi tràn lan, dự thảo hướng tới các ngành nghề thực sự có giá trị gia tăng cao, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, và phát triển bền vững. Đề xuất các phương án cải cách lớn đối với quản lý đầu tư ra nước ngoài, phù hợp với thông lệ quốc tế và thực tiễn đầu tư của doanh nghiệp Việt Nam, theo hướng bỏ Giấy chứng nhận đăng ký đầu tư ra nước ngoài.

Về địa bàn ưu đãi, dự thảo không quy định cụ thể tên các địa bàn mà đưa ra các tiêu chí để các địa phương tự xác định.

VẪN CÒN NHIỀU “NÚT THẮT” CẦN THÁO GỠ

Bên cạnh những điểm tích cực, ông Tuấn cho rằng dự thảo cũng cần tiếp tục hoàn thiện ở nhiều khía cạnh.

Thứ nhất, cần làm rõ ranh giới giữa thẩm quyền của các luật khác nhau, tránh tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn giữa Luật Đầu tư Kinh doanh và các luật chuyên ngành như Luật Đất đai, Luật Xây dựng, Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh Bất động sản, Luật Quy hoạch… Đây là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến việc “dự án bị treo”, “thẩm định đi thẩm định lại”, gây lãng phí thời gian, chi phí và cơ hội kinh doanh.

Thứ hai, về thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư.

Ông Tuấn cho rằng đây là một nội dung đang nhận được nhiều ý kiến khác nhau. Nhiều doanh nghiệp cho biết việc phải chấp thuận chủ trương đầu tư khiến quy trình trở nên phức tạp, kéo dài, trong khi các giai đoạn sau đó dự án đã chịu sự điều chỉnh bởi nhiều luật chuyên ngành. Câu hỏi đặt ra là: có nên tiếp tục duy trì thủ tục này hay không, và nếu có, thì phạm vi, đối tượng áp dụng cần được xác định thế nào cho hợp lý?

Từ góc độ thực tiễn, ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC) đồng tình cho rằng việc chấp thuận chủ trương đầu tư như một "giấy khai sinh" cho dự án, đặc biệt với các dự án có sử dụng đất. Nên nếu bỏ quy định này, nhà đầu tư sẽ không có cơ sở pháp lý để tiến hành giải phóng mặt bằng. Vì thế, ông Hiệp kiến nghị nên giữ lại nhưng làm rõ nội hàm và quy định thời gian giải quyết cụ thể.

Ngoài ra, cơ chế kiểm soát việc ban hành ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Việc Luật Đầu tư 2014 quy định Danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện đã tạo ra bước tiến lớn về minh bạch. Tuy nhiên, thực tế gần đây cho thấy việc bổ sung ngành nghề mới vào Danh mục diễn ra khá dễ dàng, đôi khi chỉ dựa trên giải trình chính sách chưa thực sự thuyết phục. Điều này đặt ra thách thức về tính hiệu quả của cơ chế kiểm soát, và nguy cơ tái diễn tình trạng tùy nghi trong việc ban hành ngành nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện, điều kiện kinh doanh.

Ông Tuấn cũng góp ý các quy định về ưu đãi đầu tư cần được thiết kế gắn với hiệu quả thực tế, có điều kiện rõ ràng và dễ kiểm chứng. Tránh tình trạng ưu đãi theo phong trào, hoặc ưu đãi mà không đánh giá được tác động lan tỏa về công nghệ, việc làm, chuyển đổi chuỗi giá trị tại địa phương.

Đồng thời, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phân cấp, phân quyền đi đôi với phân trách nhiệm và tăng cường giám sát. Việc giao thẩm quyền cho địa phương là cần thiết, nhưng phải đi kèm với năng lực thực thi và trách nhiệm giải trình, tránh tình trạng mạnh ai nấy làm, gây khó khăn cho nhà đầu tư.

“Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi quan trọng, từ mô hình tăng trưởng dựa trên khai thác tài nguyên và nhân công giá rẻ sang mô hình dựa trên đổi mới sáng tạo, công nghệ, năng suất và chất lượng thể chế. Để quá trình chuyển đổi này thành công, các đạo luật nền tảng như Luật Đầu tư Kinh doanh phải đi trước một bước. Pháp luật phải là công cụ thúc đẩy cái mới, dẫn đường cho xu thế, chứ không phải là rào cản khiến doanh nghiệp e dè và bị động”, ông Tuấn nhấn mạnh.