Trước các cú sốc nguồn cung và áp lực địa chính trị, Liên minh châu Âu (EU) đang tái cấu trúc chiến lược năng lượng theo hướng đa trụ cột, trong đó điện hạt nhân được khôi phục vai trò song hành với năng lượng tái tạo nhằm đảm bảo an ninh, chi phí và mục tiêu giảm phát thải…

Các biến động năng lượng toàn cầu đang buộc EU phải điều chỉnh tư duy chuyển đổi xanh. Thực tế cho thấy năng lượng tái tạo, dù tăng trưởng nhanh, vẫn chưa đủ để đảm bảo nguồn điện ổn định cho nền kinh tế công nghiệp.

Trong bối cảnh đó, khối này đang chuyển sang mô hình “cơ cấu năng lượng” cân bằng hơn, kết hợp giữa điện hạt nhân, năng lượng tái tạo và các nguồn bổ trợ như LNG và hydro xanh.

KHỦNG HOẢNG NĂNG LƯỢNG VÀ SỰ TRỞ LẠI CỦA ĐIỆN HẠT NHÂN

EU đang quay trở lại với năng lượng hạt nhân sau nhiều thập kỷ do dự, dưới tác động của cuộc khủng hoảng năng lượng và những hạn chế của năng lượng tái tạo trong việc đảm bảo điện nền.

Nguyên nhân chính của khủng hoảng là sự gián đoạn nghiêm trọng nguồn cung năng lượng toàn cầu, đặc biệt do việc đóng cửa Eo biển Hormuz. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cảnh báo mức thiếu hụt khoảng 13 triệu thùng dầu mỗi ngày.

Chỉ trong 17 ngày đầu của cuộc chiến Iran, EU đã phải chi thêm 6 tỷ euro cho nhập khẩu nhiên liệu hóa thạch do giá tăng vọt. Đây là minh chứng rõ ràng cho mức độ dễ tổn thương của hệ thống năng lượng châu Âu trước các cú sốc bên ngoài.

Trong bối cảnh đó, Brussels buộc phải điều chỉnh chiến lược nhằm đảm bảo độc lập năng lượng và kiểm soát chi phí. Điện hạt nhân - với khả năng cung cấp điện ổn định, phát thải thấp - đang được tái định vị như một trụ cột quan trọng trong cơ cấu năng lượng.

Phát biểu tháng 3/2026, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen thừa nhận việc châu Âu quay lưng với nguồn năng lượng này là một sai lầm chiến lược.

Theo bà Rosita Zilli, Giám đốc Chính sách của Liên minh Nghiên cứu Năng lượng châu Âu, các tác động hiện nay mới chỉ ở giai đoạn đầu: “Hệ thống năng lượng có độ trễ, vì vậy những cú sốc nguồn cung sẽ lan tỏa dần theo thời gian”.

ACCELERATEEU VÀ BÀI TOÁN GIẢM PHỤ THUỘC NĂNG LƯỢNG NHẬP KHẨU

Nhờ các chính sách đa dạng hóa và thúc đẩy năng lượng tái tạo, EU đã giảm đáng kể nhập khẩu năng lượng. Năm 2025, giá trị nhập khẩu đạt 336,7 tỷ euro, giảm mạnh so với mức 693,4 tỷ euro năm 2022.

Tuy nhiên, EU vẫn phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch nhập khẩu. Sau khi giảm phụ thuộc vào khí đốt Nga, khối này chuyển sang LNG, Mỹ cung cấp tới 58% tổng nguồn cung năm 2025.

Để ứng phó, Brussels triển khai sáng kiến AccelerateEU với 5 trụ cột, bao gồm điều phối dự trữ khí đốt, nới lỏng hỗ trợ nhà nước và thiết lập hệ thống giám sát thị trường nhiên liệu.

Các biện pháp hỗ trợ xã hội như trợ cấp thu nhập, phiếu năng lượng và giảm thuế điện cũng được triển khai nhằm bảo vệ người tiêu dùng và doanh nghiệp.

Song song, EU thúc đẩy điện khí hóa toàn diện và hiện đại hóa lưới điện - yếu tố then chốt để tích hợp năng lượng tái tạo.

Tuy nhiên, theo bà Rosita Zilli, các chính sách hiện nay vẫn mang tính phản ứng trước áp lực địa chính trị, cho thấy EU chưa có một chiến lược dài hạn thực sự ổn định.

LOGISTICS HẠT NHÂN, TRANH LUẬN CHÍNH SÁCH VÀ VAI TRÒ KHÔNG THỂ THAY THẾ CỦA NĂNG LƯỢNG TÁI TẠO

Điện hạt nhân đang được EU tái định vị như một nguồn năng lượng chiến lược, nhưng việc mở rộng lĩnh vực này đòi hỏi một hệ sinh thái công nghiệp và chuỗi cung ứng cực kỳ phức tạp.

Về mặt kỹ thuật, điện hạt nhân được tạo ra từ phản ứng phân hạch hạt nhân có kiểm soát, sinh nhiệt để tạo hơi nước vận hành tua-bin phát điện. Để triển khai ở quy mô lớn, EU cần duy trì toàn bộ chuỗi nhiên liệu, từ khai thác uranium, chuyển đổi, làm giàu, chế tạo nhiên liệu đến vận hành các lò phản ứng - chủ yếu là lò nước áp lực.

Tuy nhiên, hệ thống này phụ thuộc vào chuỗi cung ứng đồng bộ, quản lý chặt chẽ, nguồn nhân lực chất lượng cao, xử lý chất thải và nguồn vốn dài hạn. Để mở rộng, EU cần gia hạn vận hành các nhà máy hiện hữu, đầu tư lò mới và tăng cường an ninh nhiên liệu.

Về chính sách, EU đã từng thúc đẩy hạt nhân từ Hiệp ước Euratom năm 1957 và mở rộng mạnh trong giai đoạn 1970-1990. Sau đó, một số quốc gia rút lui như Italy (1987) và Đức (hoàn tất năm 2023 sau Fukushima 2011).

Xu hướng quay lại bắt đầu từ năm 2023 khi EU đưa hạt nhân vào “phân loại xanh” để thu hút đầu tư. Năm 2024, Đạo luật Công nghiệp Net-Zero trao статус chiến lược cho các dự án hạt nhân và rút ngắn thời gian cấp phép.

Một liên minh các quốc gia do Pháp dẫn đầu đặt mục tiêu đạt 150 GW công suất hạt nhân vào năm 2050. Tuy nhiên, nhóm các nước ủng hộ năng lượng tái tạo do Đức dẫn đầu phản đối việc xếp hạt nhân ngang hàng với gió và mặt trời, do lo ngại chi phí cao, thời gian xây dựng dài và vấn đề chất thải phóng xạ.

Trong khi đó, năng lượng tái tạo vẫn giữ vai trò trung tâm trong quá trình chuyển đổi. Tỷ trọng năng lượng xanh đạt 25,2% năm 2024 và tiếp tục tăng. Mục tiêu đến năm 2030 là ít nhất 42,5%, hướng tới 45%.

Năm 2025, EU đầu tư khoảng 333,4 tỷ euro vào năng lượng sạch. Cơ cấu sản xuất điện gồm 37,5% điện gió, 27,5% điện mặt trời, 25,9% thủy điện và 8,5% sinh khối.

Tuy nhiên, một trong những nút thắt lớn nhất là hạ tầng lưới điện. Nhiều hệ thống đã có tuổi đời 40-50 năm và không phù hợp với mô hình năng lượng phân tán. Theo bà Rosita Zilli, đây là “một trong những điểm nghẽn quan trọng nhất của quá trình chuyển đổi năng lượng”.

Ngoài ra, EU cũng thúc đẩy LNG và hydro xanh như các giải pháp bổ trợ. LNG tiếp tục đóng vai trò thay thế khí đốt Nga, trong khi hydro xanh được xem là giải pháp cho các ngành công nghiệp nặng khó điện khí hóa.

Theo bà Zilli, không riêng hạt nhân hay năng lượng tái tạo có thể đảm bảo an ninh năng lượng. EU cần kết hợp nhiều giải pháp và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.

Vấn đề không phải là giảm sản lượng kinh tế, mà là sử dụng năng lượng hiệu quả hơn trong giới hạn của hệ thống.

Bà Rosita Zilli, Giám đốc Chính sách của Liên minh Nghiên cứu Năng lượng châu Âu.

Dù đang đi đúng hướng, EU vẫn đối mặt với thách thức lớn trong việc đạt mục tiêu năng lượng tái tạo vào năm 2030, đặc biệt khi hạ tầng lưới điện chưa được nâng cấp tương xứng.

Trong bài toán an ninh năng lượng và trung hòa carbon, điện hạt nhân nhiều khả năng sẽ tiếp tục đóng vai trò “trụ đỡ kỹ thuật” cho hệ thống điện châu Âu, song hành cùng năng lượng tái tạo trong một cơ cấu năng lượng ngày càng đa dạng và phức tạp.