Hộ kinh doanh đối mặt nhiều thay đổi khi chuyển sang kê khai thuế

Sáng 10/12, Hội Các nhà quản trị doanh nghiệp Việt Nam (VACD) và Tạp chí điện tử Nhà quản trị (TheLEADER) tổ chức tọa đàm “Tháo gỡ vướng mắc chuyển đổi thuế khoán sang kê khai” trong bối cảnh cơ chế thuế mới cho hộ kinh doanh vừa được Quốc hội thông qua.

Phát biểu tại sự kiện, GS.TS Nguyễn Đức Thuận, Chủ tịch VACD, cho biết hộ kinh doanh là khu vực kinh tế quan trọng với hàng triệu hộ đang hoạt động, đóng góp lớn cho tăng trưởng và việc làm. Tuy nhiên, phương thức thuế khoán áp dụng nhiều năm qua dần bộc lộ hạn chế về minh bạch và công bằng, không còn phù hợp khi nền kinh tế chuyển sang mô hình số, yêu cầu quản lý thuế phải đầy đủ hơn và theo thời gian thực.

Theo quy định mới, trong năm 2025 cơ quan thuế sẽ căn cứ doanh thu thực tế hộ kê khai và doanh thu khoán, cùng biến động doanh thu, để xác định hộ nào thuộc diện dưới 500 triệu đồng. Việc phân loại này là cơ sở cho nhóm thuế áp dụng từ năm 2026, trong bối cảnh có 2,5 triệu hộ kinh doanh đang được quản lý.

Nhiều chuyên gia đánh giá cơ chế mới giúp hộ kinh doanh nâng cao quản trị tài chính, kiểm soát doanh thu – chi phí. Bên cạnh đó, việc kê khai thuế minh bạch giúp hộ kinh doanh dễ dàng tiếp cận nguồn vốn và mở đường chuyển đổi lên doanh nghiệp khi cần.

Mặc dù vậy, nhiều hộ kinh doanh vẫn lúng túng trong xác định doanh thu, kê khai, nộp thuế, xuất hoá đơn điện tử hay lựa chọn giải pháp công nghệ phù hợp.

Chia sẻ ý kiến tại tọa đàm, bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Tổng Thư ký Hội Tư vấn Thuế Việt Nam (VTCA), nguyên Vụ trưởng Vụ Kê khai và Kế toán thuế (Tổng cục Thuế nay là Cục Thuế), cho biết các khoản thuế phổ biến nhất mà hộ kinh doanh phải nộp là thuế giá trị gia tăng (GTGT) và thuế thu nhập cá nhân (TNCN); một số ngành đặc thù có thể phát sinh thuế bảo vệ môi trường hoặc thuế tiêu thụ đặc biệt. 

Theo Phó Tổng thư ký VTCA, để chuẩn bị cho năm 2026, hộ kinh doanh cần rà soát doanh thu 2025, dự kiến doanh thu 2026 và xác định nhóm thuế của mình. Mốc quan trọng nhất là doanh thu dưới hay trên 500 triệu đồng; mốc tiếp theo là dưới hay trên 3 tỷ đồng. Hai ngưỡng này quyết định nhóm hộ và phương pháp tính thuế.

Cụ thể, nếu doanh thu dưới 500 triệu đồng, hộ không phải kê khai theo quý, không cần hóa đơn hay sổ sách kế toán và cũng không phải nộp GTGT và TNCN trong năm 2026.

Trường hợp doanh thu cả năm vượt ngưỡng 500 triệu đồng, hộ sẽ nộp thuế theo doanh thu thực tế vào ngày 31/1/2027, mà không phát sinh tiền phạt hay chậm nộp do được quyền tự kê khai doanh thu.

Với hộ có khả năng vượt ngưỡng ngay trong năm, có hai kịch bản: kê khai vào cuối tháng 6 hoặc tháng 7 nếu vượt ngưỡng từ nửa đầu năm, hoặc kê khai vào cuối tháng 1/2027 nếu vượt ngưỡng cả năm.

Đối với nhóm hộ có doanh thu từ 3 tỷ đồng trở lên buộc phải áp dụng phương pháp tính thuế theo doanh thu trừ chi phí. Theo bà Hải, điều quan trọng nhất là chuẩn bị chứng từ đầu vào như hóa đơn mua hàng, chi phí thuê mặt bằng, nhân công… để đảm bảo chi phí được tính đúng, giúp nghĩa vụ thuế phản ánh sát thực tế. Nhiều hộ hiện chưa có thói quen lưu trữ chứng từ, đây là rủi ro lớn khi áp dụng phương pháp mới.

Hộ có doanh thu dưới 3 tỷ đồng nhưng chưa sẵn sàng về chứng từ có thể tiếp tục áp dụng phương pháp tỷ lệ trên doanh thu trong năm đầu chuyển đổi. Tuy nhiên, bà Hải khuyến nghị hộ nên hình thành thói quen lấy và lưu giữ hóa đơn từ năm 2026 để thuận lợi chuyển sang nhóm tính thuế theo chi phí khi doanh thu tăng lên.

Liên quan đến vấn đề xử phạt mà hộ kinh doanh lo lắng, theo bà Hải, trước đây, theo các quy định cũ, hành vi không xuất hóa đơn hoặc xuất sai thời điểm bị xử phạt rất nặng, tính tiền phạt trên từng tờ hóa đơn vi phạm.

"Tuy nhiên, hiện nay, theo Nghị định 310/CP, quy chế xử phạt đã có sự thay đổi tiến bộ hơn. Cơ quan chức năng sẽ tính đó là một hành vi vi phạm với tình tiết tăng nặng dựa trên số lượng hóa đơn, chứ không cộng dồn tiền phạt của từng tờ như trước. Mặc dù mức phạt, có thể lên đến hàng triệu hoặc chục triệu đồng, nhưng cách tính này đã giảm bớt áp lực hơn so với cơ chế cũ...", bà Lê Thị Duyên Hải nói.

Chia sẻ thêm về việc xử phạt, luật sư Trương Thanh Đức, Giám đốc Công ty luật ANVI, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam - VIAC, cho rằng nên có lộ trình để xử phạt các trường hợp chưa làm đúng theo nguyên tắc, đồng thời mức xử phạt hành chính cũng nên được điều chỉnh để phù hợp hơn với quy mô của các hộ kinh doanh.

"Việc xử lý vi phạm cần phải hợp lý để người dân còn hồ hởi kinh doanh, tránh tình trạng thành lập "hộ kinh doanh bố", "hộ kinh doanh mẹ", "hộ kinh doanh con",..", ông Đức nhấn mạnh.