Với 77 vụ việc, Hoa Kỳ hiện dẫn đầu về số cuộc điều tra phòng vệ thương mại với hàng hóa Việt Nam. Xu hướng này đang gia tăng tần suất, mở rộng từ nông sản sang công nghiệp chế tạo, đòi hỏi doanh nghiệp Việt phải chủ động ứng phó trước các quy trình pháp lý ngày càng khắt khe...

Báo cáo “Nghiên cứu và đề xuất giải pháp ứng phó với các vụ việc chống bán phá giá, chống trợ cấp tại thị trường Hoa Kỳ” của Cục Phòng vệ Thương mại, Bộ Công Thương, cho biết với vị thế là đối tác có thặng dư thương mại lớn thứ ba với Hoa Kỳ, Việt Nam đang trở thành tâm điểm của các vụ điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp.

Đáng chú ý, các cuộc điều tra từ phía Hoa Kỳ không còn chỉ tập trung vào các mặt hàng nông - thủy sản truyền thống như tôm, cá tra hay mật ong, mà đã mở rộng sang các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo có giá trị gia tăng cao như thép, gỗ, và cả những lĩnh vực mới nổi như năng lượng tái tạo.

GIA TĂNG VỀ TẦN SUẤT, MỞ RỘNG ĐỐI TƯỢNG, QUY TRÌNH KHẮT KHE

Báo cáo nhận định: Hoa Kỳ là nước nhập khẩu nhiều nhất trên thế giới. Sự cạnh tranh của hàng hóa nhập khẩu cũng gây áp lực cho các ngành sản xuất nội địa của Hoa Kỳ, buộc chính quyền Hoa Kỳ phải tìm kiếm các giải pháp để hạn chế nhập khẩu. Ví dụ như điều tra, áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại (chống bán phá giá; chống trợ cấp; chống lẩn tránh thuế chống bán phá giá, chống trợ cấp; tự vệ), Mục 301 và Mục 232 của Đạo luật thương mại, Đạo luật chống lao động cưỡng bức và gần đây nhất là thuế đối ứng....

Một trong các công cụ được chính quyền Hoa Kỳ thường xuyên sử dụng thời gian qua là các biện pháp phòng vệ thương mại. Theo thống kê của WTO, Hoa Kỳ hiện là nước đứng đầu trên thế giới về việc điều tra và áp dụng các biện pháp phòng vệ thương mại để bảo hộ ngành sản xuất nội địa.

Năm 2024, dù xếp thứ 3 về thặng dư thương mại với Hoa Kỳ (sau Trung Quốc và Mexico), hàng hóa Việt Nam lại là đối tượng chịu nhiều cuộc điều tra và biện pháp phòng vệ thương mại nhất từ thị trường này. Đến nay, Hoa Kỳ đã tiến hành điều tra 77 vụ trên tổng số 297 vụ việc nước ngoài điều tra với ta (chiếm gần 26%), gồm: 35 vụ việc chống bán phá giá, 16 vụ việc chống trợ cấp, 23 vụ việc chống lẩn tránh thuế phòng vệ thương mại và 3 vụ việc tự vệ.

Đáng lưu ý, sản phẩm bị điều tra ngày càng đa dạng: Từ các sản phẩm có kim ngạch xuất khẩu lớn như gỗ, pin năng lượng mặt trời, thép, nhôm, thủy sản (tôm, cá tra); lốp xe… đến những sản phẩm có kim ngạch xuất khẩu trung bình và nhỏ như túi giấy, mật ong, đĩa giấy...

Đặc biệt, số lượng vụ việc điều tra chống lẩn tránh tăng nhanh. Trước khi sửa đổi quy định về điều tra chống lẩn tránh vào tháng 9 năm 2021, số lượng các vụ việc điều tra chống lẩn tránh thuế phòng vệ thương mại mà Hoa Kỳ khởi xướng với Việt Nam mới là 9 vụ việc. Từ tháng 9 năm 2021 đến nay, Hoa Kỳ khởi xướng 14/40 vụ việc điều tra lẩn tránh với Việt Nam (chiếm 35% tổng số vụ việc điều tra lẩn tránh thuế của nước ngoài với Việt Nam từ trước tới nay). Các vụ việc này chủ yếu tập trung vào sản phẩm xuất khẩu sử dụng nguyên liệu có xuất xứ Trung Quốc.

Đồng thời, sản phẩm Việt Nam thường xuyên điều tra “kép”, điều tra nhiều biện pháp với cùng một sản phẩm, như sản phẩm lốp xe; pin năng lượng mặt trời; nhôm; tôm nước ấm đông lạnh.

Hơn nữa, Hoa Kỳ thường xuyên điều tra “chùm”. Theo lý giải của Cục Phòng vệ Thương mại, trong bối cảnh cơ cấu sản xuất của ta khá tương đồng với Trung Quốc và nước này cũng đứng thứ 4 về đầu tư trực tiếp vào Việt Nam (năm 2023) thì việc bị “vạ lây” là điều không thể tránh khỏi. Việc tham gia vào các chuỗi cung ứng khu vực thông qua tham gia vào nhiều Hiệp định Thương mại tự do (FTA) khiến Việt Nam trở thành quốc gia thường xuyên bị Hoa Kỳ điều tra chung với một số nước khác như Trung Quốc, Ấn Độ…

Phạm vi điều tra ngày càng mở rộng, xu hướng điều tra khắt khe hơn, thời gian điều tra kéo dài, đặc biệt với các vụ việc điều tra chống lẩn tránh.

Do Hoa Kỳ chưa công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường nên sử dụng chi phí của một nước thứ ba (nước thay thế) để tính giá trị thông thường trong các vụ kiện… càng làm cho kết quả vụ việc trở nên khó đự đoán hơn.

Ngoài ra, Hoa Kỳ cũng sử dụng ngưỡng chuẩn của nước thay thế khi tính toán biên độ trợ cấp, khiến biên độ trợ cấp tăng cao, hay khi xem xét các yếu tố đánh giá lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại, khiến khả năng doanh nghiệp bị kết luận có lẩn tránh cao hơn.

CUỘC CHIẾN PHÁP LÝ ĐÒI HỎI SỰ GẮN KẾT HỮU CƠ GIỮA "BA NHÀ"

Trước xu hướng điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp của Hoa Kỳ ngày càng siết chặt, Việt Nam đã xây dựng được khung pháp lý tương đối đầy đủ với Luật Quản lý ngoại thương và các thông tư hướng dẫn về phòng vệ thương mại để ứng phó với các vụ việc. Bộ Công Thương đã thiết lập hệ thống cảnh báo sớm giúp doanh nghiệp nhận diện nguy cơ bị kiện dựa trên biến động của các chỉ số xuất khẩu.

Năng lực ứng phó của doanh nghiệp đã được nâng cao, nhiều ngành hàng lớn (tôm, cá tra) đã quen thuộc với các kỳ rà soát của Hoa Kỳ và đạt được mức thuế 0% nhờ hệ thống kế toán minh bạch.

Tuy nhiên, báo cáo cũng chỉ rõ chúng ta vẫn gặp phải một số khó khăn trong công tác ứng phó. Việc chưa được Hoa Kỳ công nhận quy chế kinh tế thị trường khiến doanh nghiệp Việt luôn ở thế yếu khi bị tính toán mức thuế dựa trên nước thay thế.

Mặt khác, chi phí theo đuổi các vụ kiện tại Hoa Kỳ cực kỳ đắt đỏ, là gánh nặng lớn đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Việt Nam vẫn đang thiếu hụt đội ngũ luật sư và chuyên gia có khả năng tranh tụng trực tiếp bằng tiếng Anh và hiểu sâu sắc các kỹ thuật tính toán phức tạp của DOC.

Nhằm nâng cao hiệu quả ứng phó với các biện pháp phòng vệ thương mại của Hoa Kỳ trong thời gian tới, báo cáo cho rằng cơ quan quản lý cần tiếp tục ưu tiên đàm phán cấp cao để Hoa Kỳ sớm công nhận Việt Nam là nền kinh tế thị trường, giúp xóa bỏ các phương pháp tính thuế bất công.

Minh bạch hóa các chương trình hỗ trợ thông qua rà soát và điều chỉnh các chương trình ưu đãi thuế, tín dụng ở cả cấp trung ương và địa phương để đảm bảo không vi phạm các quy định về trợ cấp có thể đối kháng của WTO và Hoa Kỳ.

Nâng cấp hệ thống cảnh báo sớm bằng việc tích hợp dữ liệu từ các hãng tin kinh tế lớn và dữ liệu hải quan quốc tế để dự báo chính xác hơn các xu hướng điều tra "chùm" hoặc điều tra lẩn tránh thuế.

Nghiên cứu cơ chế hình thành quỹ hỗ trợ (có sự đóng góp của doanh nghiệp và ngân sách) để giúp các ngành hàng thuê tư vấn quốc tế trong các vụ việc trọng điểm.

Cùng với đó, phát triển đội ngũ chuyên gia nội địa bằng việc tổ chức các chương trình đào tạo chuyên sâu về luật thương mại quốc tế và kỹ năng bóc tách chi phí sản xuất theo tiêu chuẩn của Hoa Kỳ. Tăng cường kiểm tra, hậu kiểm đối với các mặt hàng có nguyên liệu nhập khẩu từ các nước đang bị Hoa Kỳ áp thuế cao nhằm ngăn chặn rủi ro điều tra chống lẩn tránh thuế trên diện rộng.

Đối chiếu với kinh nghiệm quốc tế từ Trung Quốc, Ấn Độ, báo cáo khẳng định rằng công tác ứng phó không còn là nhiệm vụ riêng lẻ của bất kỳ một doanh nghiệp nào. Đây là cuộc chiến pháp lý đòi hỏi sự gắn kết hữu cơ giữa "ba nhà": Nhà nước đóng vai trò kiến tạo hành lang pháp lý và vận động ngoại giao; hiệp hội đóng vai trò kết nối, dẫn dắt và doanh nghiệp là chủ thể trực tiếp thực thi, minh bạch hóa hệ thống quản trị.