Một số loại vaccine đã sẵn sàng, hứa hẹn “kỳ tích” ngừa ung thư

Tại Diễn đàn Kinh tế phương Đông (EEF) lần thứ 10 được tổ chức tại TP Vladivostok vừa qua, Nga đã công bố một bước đột phá y học. Đó là vaccine chống ung thư Enteromix, dựa trên công nghệ mRNA.

Vaccine này nhắm vào ung thư đại tràng, với thông tin ban đầu cho thấy hiệu quả lên tới 100% trong một nhóm nhỏ tình nguyện viên. Nếu được cấp phép, Enteromix sẽ được cung cấp miễn phí cho bệnh nhân tại Nga.

Thông báo trên đã tạo ra một làn sóng chấn động vượt ra ngoài biên giới y học. Đối với giới tài chính và kinh doanh, đây không phải là câu chuyện về một loại thuốc, mà là sự ra đời của một sản phẩm tiềm năng có thể định hình lại thị trường công nghệ sinh học toàn cầu trị giá hàng trăm tỷ USD.

Theo ước tính của IQVIA, thị trường điều trị ung thư toàn cầu đã vượt mốc 200 tỷ USD năm 2023 và dự kiến sẽ đạt 375 tỷ USD vào năm 2027. Nếu Enteromix chứng minh được hiệu quả, Nga có thể chen chân vào một thị trường vốn đang bị chi phối bởi những “ông lớn” dược phẩm phương Tây như Roche, Pfizer, Merck hay Bristol Myers Squibb.

Hãng Reuters nhận định: “Nếu vaccine ung thư của Nga thực sự hiệu quả, nó có thể tái định hình ngành công nghiệp dược toàn cầu”.

Theo bà Veronika Skvortsova, Giám đốc Cơ quan Y tế và Sinh học Liên bang Nga (FMBA), loại vaccine này đã trải qua các nghiên cứu tiền lâm sàng theo chuẩn quốc tế, kéo dài liên tục 3 năm. Kết quả cho thấy vaccine có tính an toàn cao khi tiêm lặp lại nhiều lần, đồng thời có hiệu quả cao trong việc ức chế sự phát triển khối u, đồng thời có khả năng cải thiện đáng kể tỷ lệ sống sót của bệnh nhân.

FMBA đang chờ Bộ Y tế Nga cấp phép sử dụng lâm sàng. "Vaccine hiện sẵn sàng sử dụng và chúng tôi đang chờ phê duyệt chính thức," bà Skvortsova nói và thông tin thêm, FMBA cũng đang hoàn thiện việc phát triển vaccine chống lại u nguyên bào thần kinh đệm (glioblastoma), một trong những khối u ác tính nhất, và các loại u hắc tố đặc biệt.

Không giống như các liệu pháp truyền thống như hóa trị hay xạ trị thường tấn công mọi tế bào trong cơ thể để loại bỏ mầm bệnh, vaccine ung thư mới sử dụng trí tuệ nhân tạo để “huấn luyện” hệ miễn dịch của bệnh nhân nhận diện và tấn công các tế bào gây bệnh. Ngoài ra, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo giúp vaccine có thể tùy chỉnh theo thể trạng của từng bệnh nhân, yếu tố có thể làm gia tăng hiệu quả.

Trong khi đó, tại Mỹ, các nhà khoa học tại Đại học Wisconsin - Madison cũng đang phát triển một vaccine cá nhân hóa nhằm ngăn ngừa sự tái phát của khối u ác tính.

Phương pháp này sử dụng một sản phẩm phụ được tạo ra trong quá trình tế bào ung thư chết. Dưới sự dẫn dắt của giáo sư Quanyin Hu, nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm thành công trên mô hình chuột mắc ung thư vú ba âm tính và u hắc tố. Đây là hai loại ung thư có tiên lượng kém do thường xuyên tái phát sau phẫu thuật loại bỏ khối u.

Trọng tâm nghiên cứu là các "túi pyroptotic", hình thành khi tế bào ung thư chết theo chương trình. Bên trong các túi này là kháng nguyên đặc hiệu của khối u và những phân tử có khả năng hướng dẫn hệ miễn dịch nhận diện, tiêu diệt các tế bào ung thư còn sót lại sau điều trị.

Nhóm nghiên cứu đã cải tiến các túi bằng cách tích hợp thêm thuốc kích thích miễn dịch, rồi nhúng toàn bộ vào hydrogel sinh học. Hợp chất này sau đó được cấy vào vị trí khối u đã cắt bỏ. Phương pháp giúp tạo ra phản ứng miễn dịch mạnh mẽ, có chủ đích và kéo dài, góp phần ngăn chặn ung thư tái phát.

"So với các phương pháp khác, cách tiếp cận của chúng tôi tạo ra phản ứng miễn dịch mạnh hơn nhiều", giáo sư Hu cho biết, thêm rằng họ là một trong những nhóm đầu tiên phát hiện túi pyroptotic và chứng minh được hiệu quả của chúng trong ngăn ngừa ung thư tái phát. "Tiềm năng của phương pháp này khiến chúng tôi rất phấn khởi", giáo sư nói.

Cũng tại Mỹ, một loại vaccine đột phá có thể tiêu diệt ung thư vú đã cho thấy phản ứng miễn dịch 75% trong giai đoạn thử nghiệm lâm sàng đầu tiên. Vaccine do công ty Anixa Biosciences phối hợp với Cleveland Clinic phát triển.

Vaccine hoạt động bằng cách nhắm vào một protein đặc trưng có tên alpha-lactalbumin, vốn chỉ xuất hiện trong thời kỳ mang thai và cho con bú. Đây là protein có mặt trên tế bào ung thư vú nhưng hầu như không tồn tại trong phần lớn cuộc đời phụ nữ, giúp hệ miễn dịch dễ dàng nhận diện và tiêu diệt tế bào bệnh mà không tấn công các mô khỏe mạnh. "Đây là một cơ chế rất mới. Nếu thành công, chúng ta có thể tiến tới loại trừ ung thư vú giống như từng làm với bệnh bại liệt", tiến sĩ Amit Kumar, Giám đốc điều hành Anixa Biosciences, chia sẻ.

Thực tế, vaccine ung thư là lĩnh vực rất khó phát triển. Không giống vaccine phòng bệnh truyền nhiễm, vốn nhắm đến các tác nhân lạ như virus, vaccine ung thư phải đối mặt với thách thức lớn hơn. Tế bào ung thư phát sinh từ chính tế bào cơ thể, do đó hệ miễn dịch thường không phân biệt rõ ràng giữa tế bào bệnh và tế bào khỏe mạnh.

Nỗ lực trước đây nhằm vào các protein phổ biến trong tế bào ung thư nhiều khi khiến hệ miễn dịch tấn công cả các mô bình thường có chứa protein đó. Tiến sĩ Kumar cho nhóm nghiên cứu có kế hoạch báo cáo kết quả với Bộ Quốc phòng Mỹ trong năm nay, theo NY Post.

Trước đó, trong nghiên cứu được công bố trên tạp chí y khoa Nature Biomedical Engineering, các nhà khoa học Mỹ cho biết đã chế tạo thành công vaccine có thể tiêu diệt khối u ung thư phổi. Theo đó, nhóm tác giả từ Đại học Tufts (Mỹ) đã tạo ra một loại vaccine ung thư được thiết kế để tăng cường khả năng nhận diện kháng nguyên khối u của hệ thống miễn dịch.

Phương pháp này tạo ra phản ứng miễn dịch mạnh mẽ và thiết lập trí nhớ miễn dịch dài hạn, làm giảm khả năng tái phát khối u. Khi thử nghiệm loại vaccine mới này cho 4 loại ung thư, gồm ung thư phổi, ung thư buồng trứng, ung thư da và ung thư vú, kết quả cho thấy vaccine đã tạo ra phản ứng mạnh mẽ của các tế bào T gây độc, tấn công các khối u đang phát triển, ngăn chặn sự phát triển và di căn thêm của chúng.

Đặc biệt, loại vaccine này được thiết kế để điều trị thay vì phòng ngừa. Tác giả chính, giáo sư Qiaobing Xu, cho biết: “Để có kết quả tốt hơn và ngăn ngừa ung thư tái phát hiệu quả hơn, có thể kết hợp sử dụng vaccine mới cùng với các phương pháp điều trị hiện tại như phẫu trị, hóa trị, xạ trị”.

Tuy nhiên, các tác giả cũng lưu ý rằng trước khi đưa vào sử dụng rộng rãi, những loại vaccine này cần thêm các bước thử nghiệm lâm sàng, theo ScitechDaily.