Trung Quốc tăng tốc xây “siêu cụm” công nghệ: Cơ hội bứt phá hay lặp lại vòng xoáy dư thừa?

Một làn sóng phát triển công nghệ quy mô lớn đang lan rộng tại Trung Quốc, khi các địa phương đồng loạt tăng tốc triển khai các chương trình về trí tuệ nhân tạo (AI), bán dẫn và xe điện.

Từ Vũ Hán với chiến lược “AI+”, Trùng Khánh với các cụm công nghiệp xe điện - chip, đến Thâm Quyến nổi lên như “phòng thí nghiệm” cho robot và kinh tế tầm thấp, hay Thượng Hải thúc đẩy sản xuất thông minh trên quy mô toàn đô thị - tất cả đều cho thấy sự chuyển dịch rõ rệt từ phát triển riêng lẻ sang xây dựng các “siêu cụm” công nghệ gắn với chuỗi cung ứng hoàn chỉnh.

Theo giới phân tích, đây là bước đi mang tính chiến lược của Bắc Kinh nhằm hình thành các hệ sinh thái công nghiệp tích hợp, đủ sức cạnh tranh ở quy mô toàn cầu.

TÍN HIỆU MỚI TỪ KẾ HOẠCH 5 NĂM VÀ ÁP LỰC ĐỊA PHƯƠNG

Định hướng này được thể hiện rõ trong các tín hiệu chính sách gần đây, đặc biệt là tại kỳ họp “Lưỡng hội” năm 2026. Nếu như trong Kế hoạch 5 năm lần thứ 14, Trung Quốc tập trung vào việc xử lý các “điểm nghẽn công nghệ” và ứng phó với các biện pháp kiểm soát xuất khẩu, thì bước sang giai đoạn mới, mục tiêu đã thay đổi.

Trọng tâm hiện nay là xây dựng cái gọi là “lực lượng sản xuất chất lượng mới” - tức các ngành công nghiệp có hàm lượng công nghệ cao, năng suất lớn, có khả năng nâng cao thu nhập và trở thành động lực tăng trưởng dài hạn. Điều đáng chú ý là sự chuyển dịch từ tư duy “phòng thủ” sang “tấn công”: không chỉ đảm bảo tự chủ công nghệ, mà còn phải biến công nghệ thành giá trị kinh tế thực sự.

Theo các chuyên gia, điều này đồng nghĩa với việc tiêu chí đánh giá thành công cũng thay đổi. Một dự án công nghệ không còn được coi là thành công chỉ vì đạt đột phá kỹ thuật, mà phải chứng minh được khả năng thương mại hóa, tạo doanh thu và đóng góp vào tăng trưởng.

Sự thay đổi về mục tiêu kéo theo áp lực lớn hơn đối với các địa phương. Trước đây, việc xây dựng các khu công nghệ cao hay thu hút dự án bán dẫn, AI có thể được đánh giá dựa trên quy mô đầu tư hoặc số lượng doanh nghiệp. Nhưng hiện nay, các dự án này phải gắn chặt với chuỗi giá trị công nghiệp hoàn chỉnh và thị trường tiêu thụ thực tế.

Nói cách khác, bài toán không còn là “có công nghệ hay không”, mà là “công nghệ đó có bán được hay không”. Tuy nhiên, các công cụ chính sách vẫn mang tính quen thuộc: tăng chi cho nghiên cứu và phát triển (R&D), sử dụng các quỹ đầu tư do nhà nước định hướng để dẫn dắt dòng vốn vào các lĩnh vực chiến lược, đồng thời thúc đẩy hạ tầng tính toán và hệ sinh thái mã nguồn mở.

Đáng chú ý, trí tuệ nhân tạo được nhắc đến dày đặc trong các tài liệu chính sách, với các chương trình “AI+” nhằm ứng dụng công nghệ này vào mọi lĩnh vực từ sản xuất, logistics đến dịch vụ.

Song, theo các chuyên gia, trọng tâm vẫn nghiêng về phía cung - tức là đầu tư để tạo ra công nghệ - trong khi phía cầu (nhu cầu thị trường) chưa chắc đã phát triển tương xứng.

NGUY CƠ LỆCH PHA CUNG - CẦU VÀ SỰ TÁI CẤU TRÚC KHÔNG GIAN ĐỔI MỚI

Đây chính là điểm khiến nhiều nhà phân tích lo ngại. Trong quá khứ, Trung Quốc từng chứng kiến nhiều chu kỳ đầu tư ồ ạt dẫn đến dư thừa công suất, từ thép, xi măng đến năng lượng tái tạo. Mô hình này có nguy cơ lặp lại trong lĩnh vực công nghệ cao nếu việc mở rộng diễn ra quá nhanh so với nhu cầu thực tế.

Một ví dụ điển hình là lĩnh vực AI. Dù Trung Quốc đã đạt được nhiều tiến bộ nhanh chóng, việc chuyển hóa các thành tựu công nghệ thành lợi nhuận bền vững vẫn là thách thức lớn.

Trường hợp của DeepSeek - một mô hình AI gây chú ý toàn cầu - cho thấy rõ điều này. Mặc dù được đánh giá cao về hiệu quả chi phí, nhưng doanh thu thực tế lại khá hạn chế, chủ yếu dựa vào mã nguồn mở và các dịch vụ API giá rẻ. Điều này phản ánh một thực tế: năng lực công nghệ không đồng nghĩa với khả năng xây dựng mô hình kinh doanh có thể mở rộng.

Theo giới phân tích, những doanh nghiệp có vị trí sâu trong chuỗi cung ứng - như nhà sản xuất thiết bị bán dẫn hoặc công ty thiết kế chip - mới có khả năng tạo ra dòng tiền ổn định và đóng góp thực chất cho tăng trưởng.

Một điểm đáng chú ý khác trong chiến lược mới là sự thay đổi về quy mô quy hoạch. Nếu trước đây, các trung tâm đổi mới chủ yếu tập trung ở một số thành phố lớn như Bắc Kinh, Thượng Hải hay Thâm Quyến, thì nay phạm vi đã được mở rộng thành các vùng kinh tế liên kết.

Cụ thể, ba khu vực được xác định là trung tâm khoa học - công nghệ quốc tế gồm: Vùng Kinh - Tân - Ký (Bắc Kinh - Thiên Tân - Hà Bắc); Đồng bằng sông Dương Tử; Vùng Vịnh lớn Quảng Đông - Hồng Kông - Ma Cao

Bên cạnh đó, các khu vực như Thành Đô - Trùng Khánh, Vũ Hán hay Tây An được định vị là trung tâm đổi mới cấp khu vực. Cách tiếp cận này nhằm tránh tình trạng “mạnh ai nấy làm”, đồng thời cho phép phân bổ nguồn lực hiệu quả hơn, thay vì dàn trải trên toàn quốc.

Tại Thượng Hải, khu Phố Đông đã công bố kế hoạch 31 điểm nhằm thúc đẩy đổi mới trong AI, sản xuất tiên tiến, xe tự lái và vật liệu mới. Thành phố đặt mục tiêu xây dựng hệ sinh thái công nghiệp hoàn chỉnh, từ nghiên cứu đến thương mại hóa.

Một trong những điểm nhấn là việc phát triển trung tâm tính toán AI cấp thành phố, giúp các doanh nghiệp nhỏ tiếp cận năng lực xử lý dữ liệu với chi phí thấp hơn - yếu tố then chốt trong phát triển AI. Bên cạnh đó, nền tảng kết nối hàng trăm nghìn nhà cung ứng và các khu thử nghiệm công nghệ mới cũng được triển khai nhằm thúc đẩy đổi mới.

Tại Bắc Kinh, lợi thế về nghiên cứu được tận dụng tối đa. Thành phố đặt mục tiêu đưa quy mô ngành AI lõi vượt 1.000 tỷ nhân dân tệ trong vòng hai năm, đồng thời đẩy mạnh phát triển các công nghệ tương lai như 6G và điện toán lượng tử.

Trong khi đó, Thâm Quyến tiếp tục khẳng định vai trò trung tâm sản xuất công nghệ cao, đặc biệt trong các lĩnh vực mới như drone, phương tiện bay đô thị và xe tự lái. Thành phố hiện chiếm tỷ trọng lớn trong chuỗi cung ứng drone toàn cầu.

Ở các địa phương khác, chiến lược phát triển có tính chọn lọc hơn. Chẳng hạn, Tô Châu tập trung vào kinh tế tầm thấp, Chiết Giang đẩy mạnh chuyển đổi số trong sản xuất, còn Quý Châu tiếp tục phát triển hạ tầng dữ liệu và tính toán.

CUỘC ĐUA TỐC ĐỘ VÀ NGUY CƠ CẠNH TRANH KÉM HIỆU QUẢ

Tuy nhiên, khi các địa phương đồng loạt tăng tốc, nguy cơ rơi vào tình trạng cạnh tranh gay gắt nhưng kém hiệu quả ngày càng rõ rệt. Trong bối cảnh tất cả đều theo đuổi mục tiêu tăng trưởng cao, việc chạy đua thu hút đầu tư và triển khai các dự án công nghệ có thể dẫn tới sự trùng lặp, dàn trải, khiến nguồn lực bị phân tán và hiệu quả mang lại không tương xứng.

Theo các chuyên gia, để hạn chế tình trạng này, cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn giữa các địa phương, cũng như điều chỉnh lại cách đánh giá thành tích phát triển.

Đây là bài toán không dễ giải. Nếu giảm tốc độ đầu tư hoặc hạ mục tiêu tăng trưởng, các địa phương có thể gặp khó khăn trong ngắn hạn. Ngược lại, nếu tiếp tục đẩy mạnh đầu tư, nguy cơ dư thừa và kém hiệu quả sẽ gia tăng.

Thực tế cho thấy sự căng thẳng này đã xuất hiện tại nhiều thành phố, nơi các chính sách hỗ trợ AI và công nghệ được triển khai với tốc độ rất nhanh, đôi khi chưa kịp đánh giá đầy đủ tác động dài hạn.

Không thể phủ nhận rằng chiến lược phát triển các cụm công nghệ quy mô lớn mang lại nhiều cơ hội cho Trung Quốc. Nếu thành công, mô hình này có thể giúp nước này không chỉ đạt tự chủ công nghệ, mà còn xây dựng các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao, đóng vai trò trụ cột cho tăng trưởng trong nhiều thập kỷ tới. Tuy nhiên, thách thức cũng không nhỏ.

Bài toán cốt lõi vẫn là làm sao cân bằng giữa đầu tư và nhu cầu thị trường, giữa tốc độ và hiệu quả, giữa cạnh tranh và phối hợp. Như một chuyên gia nhận định, không phải thành phố nào cũng có thể trở thành “Thượng Hải” hay “Thâm Quyến”. Điều quan trọng là mỗi địa phương phải xác định đúng vị trí của mình trong chuỗi cung ứng, thay vì chạy theo các xu hướng một cách dàn trải.

Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, cách Trung Quốc giải bài toán này sẽ không chỉ ảnh hưởng đến nền kinh tế trong nước, mà còn tác động sâu rộng đến cấu trúc công nghiệp và chuỗi cung ứng toàn cầu trong những năm tới.