Theo GS.TS Nguyễn Thiện Nhân, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ, bức tranh tăng trưởng của Nhật Bản cho thấy quốc gia này đã trải qua giai đoạn tăng trưởng kinh tế vượt bậc kéo dài suốt 30 năm, từ 1965 - 1995 với tốc độ tăng GDP danh nghĩa bình quân đạt tới 14,68%/năm.

GDP bình quân đầu người của Nhật Bản năm 1965 chỉ ở mức 994 USD, tương đương khoảng 28% mức GDP/người của Hoa Kỳ khi đó là 3.600 USD. Đến năm 1995, GDP/người của Nhật Bản đã tăng lên 44.200 USD, tương đương 154% mức của Hoa Kỳ (28.691 USD). Thế nhưng, sau năm 1995 tăng trưởng kinh tế của Nhật Bản bắt đầu chững lại do lực lượng lao động suy giảm, năng suất lao động đi xuống. 

Sự sụt giảm lao động bắt nguồn từ tình trạng giảm mức sinh kéo dài 17 năm liên tiếp từ 1974-1990 với mức sinh thấp hơn mức thay thế và mức sinh tiếp tục giảm xuống 1,36 vào năm 2000; 1,26 vào năm 2015 và 1,15 vào năm 2025. Theo ông Nguyễn Thiện Nhân, các dự báo cho thấy đến năm 2100, lực lượng lao động của Nhật Bản có thể giảm 62%, dân số giảm 51% so với thời kỳ đỉnh cao; đến năm 2200 dân số có thể giảm 92%, năm 2300 giảm 98% so với năm 2010. 

Theo dự báo, sau năm 2053 lực lượng lao động toàn cầu sẽ bắt đầu suy giảm và đến cuối thế kỷ 21 có thể đối mặt với tình trạng thiếu hụt lao động trên diện rộng. Các quốc gia dựa vào lao động nhập cư sẽ ngày càng khó duy trì động lực tăng trưởng. Theo GS. TS Nguyễn Thiện Nhân, Việt Nam cần gia tăng tỷ lệ lao động trong lĩnh vực nghiên cứu và phát triển (R&D), bởi quốc gia nào có tỷ lệ lao động tham gia nghiên cứu và phát triển càng cao thì GDP bình quân đầu người cũng có xu hướng tăng tương ứng.

Điểm nghẽn lớn nhất để Việt Nam đạt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân 10%/năm trong 20 năm tới, theo GS. TS Nguyễn Thiện Nhân, chính là tình trạng thiếu hụt nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. 

Hiện tỷ lệ lao động nghiên cứu và phát triển của Việt Nam mới đạt khoảng 1,5 người trên 1.000 lao động, trong khi GDP bình quân đầu người ở mức khoảng 4.500 USD. Trong khi hai chỉ số này tại Hàn Quốc đạt 17,9 và 35.000 USD; Thái Lan là 3,4 và 7.500 USD; Trung Quốc là 4,3 và 13.500 USD.

GS.TS Nguyễn Thiện Nhân cho rằng, mật độ lao động nghiên cứu và phát triển (R&D) cần tăng từ 1,5 lên 5,83 người trên mỗi 1.000 lao động thì mới đủ điều kiện để đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế cao và bền vững theo mục tiêu đã đề ra.

Đồng thời, cần xây dựng và triển khai Đề án phát triển nguồn nhân lực nghiên cứu và phát triển (R&D) ngay trong năm 2026, nâng số lao động trong lĩnh vực này từ khoảng 75.665 người năm 2025 lên khoảng 294.000 người vào năm 2045. Trong đó, tăng cường đầu tư cho nghiên cứu và phát triển là yếu tố then chốt để thúc đẩy tăng trưởng dài hạn. Hiện Hàn Quốc đầu tư khoảng 4,95% GDP cho nghiên cứu và phát triển; Hoa Kỳ đâu tư 3,45%; Nhật Bản là 3,44%; trong khi tại Việt Nam tỷ lệ này mới chỉ khoảng 0,5% GDP.

GS.TS. Nguyễn Thiện Nhân kiến nghị xây dựng Đề án tăng tổng chi xã hội cho hoạt động nghiên cứu và phát triển, phù hợp với lộ trình gia tăng mật độ lao động nghiên cứu và phát triển trong năm 2026 và triển khai từ năm 2027. Trong đó, cần đặc biệt chú trọng nâng tỷ trọng đầu tư cho nghiên cứu và phát triển từ khu vực doanh nghiệp nhằm tạo động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

VnEconomy trân trọng giới thiệu toàn phiên phát biểu của GS. TS Nguyễn Thiện Nhân xung quanh các nhận định, đánh giá khách quan tình hình trong nước và thế giới, các kiến nghị, đề xuất giải pháp để bảo đảm nguồn nhân lực, thúc đẩy đất nước phát triển nhanh và bền vững.