Cách trung tâm tỉnh Thanh Hóa khoảng 150 km, bản Bút (xã Nam Xuân) nằm yên bình giữa một thung lũng rộng lớn, được bao bọc bởi những cánh rừng nguyên sinh xanh ngút ngàn. Hành trình đến đây là những cung đường quanh co men theo sườn núi, có đoạn một bên là vách đá, một bên là vực sâu. Nhưng chính sự xa xôi ấy lại giúp bản làng lưu giữ được vẻ đẹp nguyên sơ hiếm có.

NƠI GIỮ TRỌN VẺ ĐẸP CỦA ĐẠI NGÀN

Giữa tháng 6, khi những cánh rừng miền tây Thanh Hóa phủ một màu xanh mướt, tôi đặt chân đến bản Bút. Trong cái mát dịu của buổi sớm vùng cao, tiếng chim rừng vang vọng từ sườn núi đối diện, tiếng suối chảy dưới thung lũng hòa thành thanh âm đặc trưng của một bản làng vẫn còn giữ nguyên vẻ đẹp nguyên sơ giữa đại ngàn.

Khi ánh nắng đầu tiên xuyên qua màn sương, người dân trong bản cũng bắt đầu một ngày lao động mới. Người lên nương, người ra vườn, người lại ngồi bên khung cửi dệt những tấm thổ cẩm đầy màu sắc. Nhịp sống diễn ra chậm rãi, bình yên và gần gũi với thiên nhiên.

Bản Bút hiện có hơn 100 hộ dân sinh sống, toàn bộ là đồng bào dân tộc Thái. Qua nhiều thế hệ gắn bó với núi rừng, người dân nơi đây vẫn gìn giữ được nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc. Những ngôi nhà sàn bằng gỗ nằm nép mình bên sườn núi, những bộ váy áo thổ cẩm rực rỡ hay các điệu múa xòe, khua luống vẫn hiện diện trong đời sống thường ngày.

Giữa nhịp sống hiện đại, người dân bản Bút vẫn kiên trì gìn giữ những giá trị văn hóa như một phần không thể thiếu của cuộc sống. Với họ, ngôi nhà sàn không chỉ là nơi ở mà còn là không gian lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ. Nghề dệt thổ cẩm không đơn thuần là sinh kế mà còn là cách để truyền lại câu chuyện về cội nguồn cho lớp trẻ.

Chính sự nguyên bản ấy đã trở thành sức hút riêng của bản Bút. Nhiều du khách tìm đến không chỉ để ngắm cảnh mà còn để trải nghiệm một không gian sống chân thực, nơi con người và thiên nhiên vẫn hòa quyện hài hòa.

BIẾN DI SẢN VĂN HÓA THÀNH ĐỘNG LỰC PHÁT TRIỂN

Nếu văn hóa là linh hồn của bản Bút thì hồ Pha Đay được ví như trái tim xanh của vùng đất này.

Nằm ở độ cao khoảng 1.200 m so với mực nước biển, hồ có diện tích hơn 2,2 ha, được bao quanh bởi rừng nguyên sinh và những dãy núi đá vôi hàng nghìn năm tuổi. Mặt hồ trong xanh quanh năm, phản chiếu mây trời và những tầng núi trùng điệp giữa đại ngàn.

Theo tiếng Thái, "Pha" nghĩa là núi đá, còn "Đay" là bậc thang. Cái tên ấy gợi lên hình ảnh những dãy núi nối tiếp nhau như những bậc thang khổng lồ vươn lên giữa trời xanh.

Đứng bên hồ Pha Đay vào những ngày trời quang, du khách dễ dàng cảm nhận sự tĩnh lặng và khoáng đạt của thiên nhiên vùng cao. Nhiều người lựa chọn chèo thuyền trên mặt hồ, ngắm những đám mây lững lờ trôi qua các sườn núi hoặc đơn giản là ngồi lặng yên để tận hưởng bầu không khí trong lành.

Tuy nhiên, điều làm nên nét khác biệt của bản Bút không chỉ nằm ở cảnh sắc thiên nhiên. Người dân nơi đây đang từng bước biến chính những giá trị văn hóa truyền thống thành sản phẩm du lịch cộng đồng hấp dẫn.

Đến từ phường Hạc Thành, anh Nguyễn Văn Hùng cho biết: “Tôi từng đi nhiều điểm du lịch cộng đồng nhưng ở bản Bút vẫn cảm nhận được sự mộc mạc rất riêng. Không khí trong lành, cảnh sắc yên bình, đặc biệt là được ngủ nhà sàn, thưởng thức các món ăn truyền thống và giao lưu văn nghệ với bà con khiến chuyến đi trở nên đáng nhớ hơn. Đây là nơi phù hợp với những ai muốn tìm kiếm sự thư giãn và trải nghiệm văn hóa bản địa”.

Đến với bản Bút, du khách có thể thưởng thức những món ăn mang đậm hương vị núi rừng như xôi ngũ sắc, cơm lam, cá suối nướng, thịt lợn cỏ hay các loại bánh truyền thống của người Thái. Những món ăn dân dã ấy không chỉ mang đến trải nghiệm ẩm thực mà còn phản ánh nét văn hóa lâu đời của cộng đồng địa phương.

Bên cạnh đó là nhiều hoạt động trải nghiệm như ném còn, bắn nỏ, đi cà kheo, kéo co hay các chương trình giao lưu văn nghệ vào buổi tối. Trong ánh lửa bập bùng giữa sân nhà sàn, tiếng cồng chiêng, tiếng hát dân ca và những điệu múa xòe rộn ràng mang đến cho du khách những cảm xúc khó quên.

Nhận thấy tiềm năng từ du lịch cộng đồng, năm 2020, xã Nam Xuân đã lựa chọn 5 hộ dân người Thái để thí điểm xây dựng mô hình homestay. Các hộ dân được hỗ trợ cải tạo nhà sàn truyền thống, sưu tầm hiện vật văn hóa và xây dựng các sản phẩm trải nghiệm phục vụ du khách.

Theo chị Phạm Thị Nhị, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Nam Xuân, việc phát huy các giá trị văn hóa bản địa đang mang lại nhiều lợi ích thiết thực, vừa góp phần bảo tồn văn hóa truyền thống, bảo vệ môi trường sinh thái, vừa tạo việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.

Chị Hà Thị Tuôn chủ homestay ở bản Bút cho biết, làm du lịch cộng đồng phải bắt đầu từ việc gìn giữ bản sắc dân tộc. Không chỉ phục vụ lưu trú, homestay còn phối hợp với đội văn nghệ của bản tổ chức các chương trình biểu diễn dân ca, dân vũ phục vụ du khách.

“Làm du lịch cộng đồng phải dựa vào chính bản sắc của mình. Khi du khách đến, được ăn món truyền thống, ngủ nhà sàn, xem múa xòe, tôi thấy văn hóa của dân tộc mình đang được trân trọng”, chị Hà Thị Tuôn chia sẻ.