Những luận điểm AI sẽ sớm thay thế hoàn toàn lao động trí óc được xây dựng trên giả định công nghệ này có thể đạt tới trình độ tương đương con người, từ đó giúp doanh nghiệp cắt giảm nhân sự nhằm tối ưu chi phí. Tuy nhiên, một nghiên cứu đã cho thấy kết quả thực tế tại nhiều doanh nghiệp từng sa thải nhân sự vì AI lại không như kỳ vọng.
Theo khảo sát do công ty nghiên cứu và tư vấn Gartner thực hiện với 350 lãnh đạo doanh nghiệp toàn cầu có doanh thu tối thiểu 1 tỷ USD mỗi năm, 80% doanh nghiệp được hỏi thẳng thắn cho biết đã thử nghiệm AI hoặc các công nghệ tự động hóa, sau đó tinh giản lao động bất chấp tác động kinh tế chưa thực sự rõ ràng.
Bà Helen Poitevin, Phó Chủ tịch kiêm chuyên gia phân tích của Gartner và cũng là một trong những tác giả chính của nghiên cứu, đã nhận định với Fortune: “Coi việc khai thác tối đa giá trị của AI chỉ bằng cách sa thải nhân viên là cách tiếp cận thiển cận”, đồng thời cho rằng điều này có thể khiến phần lớn doanh nghiệp chỉ đạt được hiệu quả hạn chế.
Gần đây, ông Torsten Slok, Kinh tế trưởng của Apollo Global Management, đã nhắc lại “nghịch lý Jevons” - học thuyết kinh tế từ thế kỷ 19 lý giải vì sao nhu cầu than đá vẫn tăng mạnh dù động cơ hơi nước ngày càng hiệu quả hơn và than trở nên rẻ hơn. Theo ông, nghịch lý này cũng có thể đúng với thời đại AI: công nghệ càng giúp công việc hiệu quả hơn thì nhu cầu sử dụng lao động và tạo ra công việc mới có thể càng tăng.
Bà Poitevin cho biết những doanh nghiệp ghi nhận tỷ suất hoàn vốn đầu tư (ROI) cao nhất không phải là các doanh nghiệp cắt giảm mạnh nhân sự vì AI. Thay vào đó, nghiên cứu cho thấy những doanh nghiệp đạt hiệu quả cao nhất là các doanh nghiệp sử dụng AI như công cụ “khuếch đại năng lực con người”, tức triển khai công nghệ để hỗ trợ nhân viên làm việc hiệu quả hơn, thay vì tìm cách thay thế hoàn toàn họ.
“Giá trị không nằm ở việc sa thải nhân viên. Năng suất lao động sẽ không tăng lên theo cách đó”, bà nói.
Trong một khảo sát khác của Gartner dành cho các CEO và lãnh đạo doanh nghiệp, khoảng một phần ba số người được hỏi cho biết họ kỳ vọng AI sẽ đóng vai trò hỗ trợ con người ra quyết định, thay vì tự đưa ra quyết định một cách độc lập.
Dario Amodei, CEO của Anthropic, gần đây đã điều chỉnh lại phát biểu từng gây tranh cãi hồi năm ngoái rằng AI sẽ “xóa sổ” một nửa các công việc văn phòng cấp thấp. Thay vào đó, ông cho rằng AI có thể trở thành công cụ hỗ trợ công việc hiệu quả hơn là thay thế hoàn toàn con người.
Tuy nhiên, theo Gartner, vẫn có tới 27% lãnh đạo doanh nghiệp tin rằng AI có thể tự vận hành gần như hoàn toàn, với rất ít, thậm chí không cần đến sự can thiệp của con người.
Trong bối cảnh đó, nhiều vụ sa thải hiện bị giới quan sát bóc trần là “gắn mác AI”, vì nguyên nhân thực sự có thể đến từ những tính toán tái cấu trúc hoặc cắt giảm chi phí đã được doanh nghiệp lên kế hoạch từ trước chứ không phải từ tác động thay thế lao động của công nghệ này. Hiện tượng này được gọi là “AI washing” — tạm hiểu là “tẩy trắng bằng AI”, tức sử dụng AI như một cái cớ hợp thời để biện minh cho các quyết định sa thải nhân sự.
CEO OpenAI, Sam Altman, cũng từng đề cập tới hiện tượng này trong một cuộc phỏng vấn hồi tháng 2: “Tôi không biết chính xác tỷ lệ là bao nhiêu, nhưng rõ ràng có những trường hợp người ta lấy AI làm lý do cho các đợt sa thải mà đáng ra họ đã muốn thực hiện từ trước. Thế nhưng, dĩ nhiên cũng có những trường hợp AI thực sự thay thế được nhiều loại công việc khác nhau”.
Theo bà Helen Poitevin, dữ liệu hiện nay cho thấy các đợt sa thải liên quan đến AI dường như mới chỉ là động thái mang tính thử nghiệm của doanh nghiệp, thay vì dấu hiệu cho thấy một cuộc tái cấu trúc lao động quy mô lớn đã bắt đầu.
“Chúng tôi cho rằng đây chủ yếu vẫn là những động thái ngắn hạn, được nhiều công ty thực hiện ở quy mô nhỏ. Dù vậy, cách làm đó cũng không giúp họ tối đa hóa hiệu quả đầu tư từ AI”, bà nhận định.
