Cách nào lành mạnh hóa môi trường xuất khẩu lao động?

Xuất khẩu lao động đang được Đảng, Nhà nước, các bộ, ngành, chính quyền địa phương các cấp rất quan tâm. Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội, Cục Quản lý lao động ngoài nước đã có công tạo được phong trào xuất khẩu lao động lớn mạnh trong dân chúng, đưa xuất khẩu lao động trở thành ngành kinh tế mũi nhọn có nguồn thu ngoại tệ lớn, hàng tỉ USD mỗi năm.

Tuy nhiên, từ cách làm của doanh nghiệp đến “giấy phép con” ở một số địa phương đang khiến người lao động nghèo gồng mình gánh nhiều khoản phí vô lý. Cứ mỗi người được tuyển chọn, doanh nghiệp lại phải mất thêm một thứ “phí liên thông” từ 800.000 đồng đến 1,5 triệu đồng.

Những khoản phí này đương nhiên không phải ai khác mà chính những người lao động phải gánh chịu. Không ít doanh nghiệp vì lợi ích cục bộ cá nhân, đã vội vã ký những bản hợp đồng cung ứng lao động với đối tác mà không quan tâm thích đáng đến quyền lợi của người lao động và ảnh hưởng xấu đến môi trường xuất khẩu lao động.

Vậy nên chỉ có lành mạnh hóa môi trường xuất khẩu lao động, thì đối với người xuất khẩu lao động mới thực sự là biện pháp thoát nghèo. Chúng tôi xin trân trọng giới thiệu ý kiến của những nhà quản lý và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này.

“Kiên quyết cắt giảm thủ tục gây phiền hà”

(Ông Đào Công Hải, Phó cục trưởng Cục Quản lý lao động ngoài nước)

“Sau thời gian thực hiện thí điểm mô hình liên kết giữa doanh nghiệp xuất khẩu lao động với các cấp chính quyền địa phương tại 2 tỉnh Hải Dương và Phú Thọ có hiệu quả, cuối năm 2002, mô hình liên kết đã được mở rộng ra các tỉnh khác và triển khai rộng rãi trên toàn quốc. Đến nay, trên 50 tỉnh, thành phố đã tổ chức thực hiện mô hình liên kết và đã thành lập Ban chỉ đạo xuất khẩu lao động.

Cho đến thời điểm này có thể khẳng định, mô hình liên kết xuất khẩu lao động đã có hiệu quả lớn trong việc đẩy mạnh xuất khẩu nói chung và tại các địa phương nói riêng. Người lao động đã được doanh nghiệp tuyển chọn, không phải qua các khâu trung gian, giảm được chi phí. Đối với doanh nghiệp đã tuyển chọn được nguồn lao động đủ tiêu chuẩn, đáp ứng yêu cầu của đối tác. Bên cạnh đó, công tác tuyển chọn lao động được quản lý tương đối chặt chẽ.

Tuy nhiên, vẫn còn một số tồn tại trong quá trình thực hiện. Một số doanh nghiệp tư vấn, tuyển chọn quá nhiều lao động so với nhu cầu nên tiến độ đưa đi chậm, gây ảnh hưởng xấu đến tâm lý của lao động, đến phong trào xuất khẩu lao động của địa phương. Nhiều doanh nghiệp không báo cáo kết quả tuyển chọn cho địa phương, gây khó khăn cho công tác quản lý và thực hiện các chính sách hỗ trợ xuất khẩu của địa phương.

Có tình trạng nhiều doanh nghiệp tư vấn, tuyển chọn lao động trên cùng một địa bàn nhưng không có sự phối hợp, chính sách tuyển chọn khác nhau, thậm chí cạnh tranh không lành mạnh với nhau.

Về phía địa phương cũng đã có nơi gây trở ngại không ít cho doanh nghiệp cũng như người lao động. Nhiều địa phương yêu cầu doanh nghiệp phải có văn bản giới thiệu của Cục, một số địa phương chỉ chấp thuận văn bản giới thiệu của Cục trong một thời hạn nhất định, sau đó yêu cầu xin văn bản giới thiệu mới. Điều đó đã phát sinh thêm thủ tục hành chính, gây khó khăn cho doanh nghiệp.

Nhiều địa phương có chính sách hỗ trợ kinh phí cho người lao động thuộc diện chính sách, hộ nghèo nhưng thủ tục để người lao động nhận được tiền hỗ trợ còn phức tạp và mất nhiều thời giản. Còn về phía ngân hàng tại các địa phương, thường yêu cầu doanh nghiệp phải mở tài khoản tại ngân hàng mình để đảm bảo việc trả nợ vay của người lao động. Điều này đã gây khó khăn cho doanh nghiệp, vì doanh nghiệp không thể mở tài khoản tại tất cả các địa phương được.

Để mô hình liên kết phát huy hiệu quả, góp phần đẩy mạnh xuất khẩu lao động, cần đổi mới và hoàn thiện mô hình liên thông trong xuất khẩu lao động theo hướng cắt giảm thủ tục gây phiền hà cho doanh nghiệp và người lao động, quản lý tốt hoạt động tuyển chọn gắn kết doanh nghiệp với địa phương chặt chẽ hơn.

Trong thời gian tới, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội s

ẽ

tiếp tục phối hợp các bộ, ngành tiến hành rà soát về quy trình, thủ tục tuyển chọn lao động và thủ tục hồ sơ của người lao động để đơn giản hoá những giấy tờ không cần thiết.

Đối với địa phương cũng vậy, rà soát và cắt giảm những thủ tục không cần thiết, chỉ đạo các cơ quan chức năng thực hiện nghiêm túc thời hạn giải quyết các thủ tục hành chính, không để kéo dài. Cho phép các doanh nghiệp được chủ động phối hợp với các cấp chính quyền, đoàn thể tại địa phương tuyển chọn lao động trên cơ sở kế hoạch đã thống nhất.

Về phía doanh nghiệp, phải xây dựng báo cáo thống nhất với địa phương kế hoạch tuyển chọn. Phải thống nhất chế dộ đối với người lao động nếu tuyển chọn để đưa đi làm việc trong cùng công việc tại cùng một thị trường”.

“Cần cạnh tranh lành mạnh”

(Ông Nguyễn Hoàng Hiển, Giám đốc Sở Lao động - Thương binh và Xã hội tỉnh Phú Thọ)

“Hiện Phú Thọ có khoảng 15.000-16.000 lao động đang làm việc ở nước ngoài, mỗi năm gửi về trên 600 tỷ đồng. Mỗi năm tỉnh cũng phấn đấu đưa đi khoảng 5.000 lao động. Đó là những kết quả to lớn.

Về ý kiến nói Phú Thọ gây khó dễ cho doanh nghiệp bằng những giấy phép con, tôi cũng xin nói rõ, ở Phú Thọ có thời điểm có tới 40 doanh nghiệp xuất khẩu lao động về làm việc. Với một lượng lớn doanh nghiệp như vậy cũng là một điều rất khó cho tỉnh bởi có nhiều doanh nghiệp làm rất tốt, bài bản nhưng cũng có những doanh nghiệp chỉ khi có đối tác cần lao động mới về tỉnh hoặc tuyển dụng chọn nhưng không đưa đi.

Thực ra, cách đây mấy năm, môi trường làm việc cho các doanh nghiệp rất tốt và nó xấu đi một phần cũng bởi sự cạnh tranh không lành mạnh giữa các doanh nghiệp. Nhiều doanh nghiệp nói không hay về nhau khiến người lao động cũng như địa phương không biết đường nào mà lần.

Tôi cũng đã từng bất đắc dĩ phải yêu cầu một doanh nghiệp phải tạm dừng, không được tuyển lao động tiếp bởi trong một năm họ để tồn đọng hơn 300 người không đưa đi được. Chỉ cần doanh nghiệp làm việc có bài bản, gắn bó với địa phương, giúp cho lao động đi được nhiều, có công ăn việc làm ổn định thì không có lý do gì mà địa phương gây cản trở.

Hiện Phú Thọ cũng đã tiến hành tổ chức cho một số doanh nghiệp làm việc với các trường dạy nghề, bởi hiện tỷ lệ lao động có nghề đi xuất khẩu lao động rất ít, có đến 23.000 – 24.000 lao động tốt nghiệp các trường nghề nhưng chỉ khoảng 1.000 người đi xuất khẩu lao động.”

“Giữ lại 10% là không đúng chính sách”

(Ông Đào Xuân Cần, Bí thư Tỉnh uỷ Bắc Giang)

“Trước tiên phải khẳng định, xuất khẩu lao động là một trong 5 chương trình kinh tế lớn ở Bắc Giang và đây là con đường nhanh nhất để giải quyết việc làm, tăng thu nhập và xóa đói giảm nghèo.

Tất nhiên nghề nào cũng có những rủi ro chứ không riêng gì xuất khẩu lao động. Vấn đề là bản thân người lao động cũng phải đối mặt với những rủi ro và tìm cách phòng vệ chứ không chỉ hoàn toàn đổ lỗi cho doanh nghiệp và cơ quan quản lý nhà nước. Nếu rủi ro đó do lỗi của doanh nghiệp thì doanh nghiệp phải bồi thường nhưng nếu lỗi do người lao động thì người lao động phải chịu, thậm chí phải bồi thường cho doanh nghiệp. Còn nếu rủi ro do khách quan thì cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp và người lao động sẽ cùng chia sẻ.

Đối với quỹ hỗ trợ người lao động khi rủi ro thì cần phải đưa ngân sách của tỉnh, của huyện vào chứ như hiện nay các ngân hàng giữ lại 10% số tiền cho người lao động vay để lập quỹ là không đúng chính sách. Ngân sách tỉnh cũng cần hỗ trợ đào tạo nghề, giáo dục định hướng cho người lao động, hỗ trợ lãi suất cho các ngân hàng thương mại để mở rộng đối tượng cho vay.

Đặc biệt, cần công khai minh bạch các khoản đóng góp và khả năng của doanh nghiệp, không khống chế, hạn chế về chỉ tiêu, miễn là các doanh nghiệp làm tốt và tiếp tục cải cách thủ tục hành chính.”

“Cần thực hiện phương châm hai xây - hai chống”

(Ông Nguyễn Xuân An, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Xuất khẩu lao động - VAMAS)

“Xuất khẩu lao động của chúng ta đã đạt được nhiều thành tích khả quan và mang lại nhiều lợi ích to lớn cho gia đình, xã hội; theo ước tính của chúng tôi thì hàng năm người lao động chuyển về cho gia đình trên 1,6 tỷ USD.

Nhưng xuất khẩu lao động cũng đang đứng trước nhiều vấn đề lớn cần giải quyết đó là sự cạnh tranh về thị trường giữa các nước xuất khẩu lao động, giữa các doanh nghiệp cùng xuất khẩu lao động, về kỹ năng nghề nghiệp của người lao động để đáp ứng với yêu cầu của nơi tiếp nhận lao động, về trình độ ngoại ngữ, ý thức tuân thủ pháp luật nói chung của người lao động, về công tác tổ chức, quản lý của các doanh nghiệp xuất khẩu lao động, cũng như thủ tục hành chính của các cơ quan nhà nước...

Chủ trương của Đảng và Nhà nước về công tác xuất khẩu lao động trong thời gian tới là: phát huy mạnh xuất khẩu lao động, chú ý đặc biệt tới xuất khẩu lao động đã qua đào tạo nghề, lao động nông nghiệp. Để thực hiện chủ trương này, Hiệp hội Xuất khẩu lao động sẽ chủ động xây dựng và triển khai thực hiện chương trình hỗ trợ doanh nghiệp, nhất là nâng cao năng lực hoạt động, cung cấp thông tin về thị trường lao động, tháo gỡ các khó khăn trong tuyển người lao động, bảo vệ lợi ích chính đáng của doanh nghiệp cũng như của người lao động...

Tất nhiên để có được nguồn lao động đáp ứng được yêu cầu của thị trường ngoài nước thì cần phải có sự nỗ lực của nhiều ngành, nhiều cơ quan, đơn vị. Chúng tôi rất mong đợi vào sự phát triển của hệ thống đào tạo nghề của nước ta trong thời gian tới và hợp tác chặt chẽ với các cơ sở đào tạo nghề để có định hướng và nhận được đầu ra phù hợp với yêu cầu của thị trường nước ngoài.

Bên cạnh đó, Hiệp hội cũng sẽ tiếp tục đề nghị với các cơ quan quản lý nhà nước quan tâm đến chương trình đào tạo nghề, đào tạo có mục tiêu, theo ngành nghề mà thị trường đang có nhu cầu, đòi hỏi cao, đồng thời gắn chặt đào tạo nghề với đào tạo ngoại ngữ, hiểu biết văn hoá về nước nhận lao động, ý thức tuân thủ pháp luật của người lao động.

Mặt khác, chúng tôi cũng đề xuất với chính quyền địa phương các cấp có cơ chế, chính sách phù hợp để tạo điều kiện cho doanh nghiệp và người lao động đến với nhau thuận lợi hơn.

Một vấn đề lâu nay các doanh nghiệp xuất khẩu lao động thường hay nói tới đó là nạn giấy phép con khi về tuyển lao động tại địa phương và nạn doanh nghiệp phải ký quỹ tại các ngân hàng thương mại địa phương thì người lao động mới được vay vốn, gây không ít cản trở cho các doanh nghiệp xuất khẩu lao động.

Thêm vào đó, mới đây, Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đã đơn phương đưa ra văn bản hướng dẫn mới về việc cho người lao động vay vốn đi làm việc ở nước ngoài, trong đó quy định Sở Lao động - Thương binh và Xã hội các địa phương phải ký xác nhận vào hợp đồng dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài giữa doanh nghiệp xuất khẩu lao động và người lao động.

Với gần 100 nghìn người lao động đi làm việc ở nước ngoài hàng năm, thì có thể hình dung được thủ tục này sẽ phiền toái cho doanh nghiệp và cả người lao động đến mức nào.

Đối với chúng tôi, việc xây dựng cơ chế hợp tác tin cậy với doanh nghiệp, xây dựng trách nhiệm cao đối với người lao động, chống gây phiền hà cho người lao động và doanh nghiệp, chống thu tiền thêm ngoài quy định cũng chính là “phương châm hai xây, hai chống” đã được Chủ tịch Hiệp hội Xuất khẩu lao động Nguyễn Lương Trào nhấn mạnh trong hội nghị kiểm điểm công tác xuất khẩu lao động 5 tháng đầu năm 2007 trên địa bàn tỉnh Bắc Giang vừa qua.”

“Nên bỏ giấy phép từ địa phương”

(Ông Nguyễn Xuân Vui, Giám đốc Công ty Airserco)

“Mô hình liên kết giữa doanh nghiệp xuất khẩu lao động và địa phương vừa qua đã nảy sinh một số bất cập, đó là việc có quá nhiều giấy phép con.

Ngoài giấy phép được phép đưa người đi lao động nước ngoài, doanh nghiệp muốn về địa phương để tuyển dụng lao động thì phải có đến 3 giấy phép nữa. Tức là Cục Quản lý lao động ngoài nước sẽ có giấy giới thiệu về tỉnh, từ tỉnh cấp một giấy phép nữa về huyện và từ huyện lại một giấy phép nữa về xã.

Tuy nhiên, nếu cứ theo quy trình này mà làm thì cũng không có gì đáng phải nói, nhưng ở đây không phải đơn vị nào cũng tiếp nhận trật tự quy trình. Có một số địa phương không phải vì dân mà vì quyền lợi cá nhân cho nên họ không cần tìm hiểu doanh nghiệp này và đơn hàng này có tốt hay không mà muốn tìm hiểu việc khác. Nếu lao động có đi xuất khẩu lao động theo nguồn tự tìm thì địa phương tìm mọi cách cản trở như không xác nhận tờ khai để làm hộ chiếu cho lao động.

Đơn cử như tỉnh Hà Nam, khi chúng tôi cầu cứu lên Sở Lao động - Thương binh và Xã hội thì Sở lại đổ trách nhiệm cho tỉnh, tỉnh đổ trách nhiệm cho huyện... Họ đổ trách nhiệm cho nhau và cho đến bây giờ không có một thông báo nào cho doanh nghiệp biết nguyên do.

Theo tôi, nên bỏ giấy giới thiệu từ Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội về địa phương. ở tỉnh cũng không cấp giấy cho doanh nghiệp về địa bàn tuyển dụng mà nên căn cứ theo thẩm định: doanh nghiệp nếu giấy phép tuyển dụng xuất khẩu lao động còn thời hạn không bị đình chỉ thì đương nhiên được về địa phương tuyển.

Còn về phía doanh nghiệp, phải trình được những đơn hàng cụ thể như: ký với nước nào và thị trường nào có phù hợp với địa phương đó không. Còn trách nhiệm của tỉnh huyện phải có cách kiểm tra thẩm định doanh nghiệp bằng nhiều con đường như: Cục Quản lý doanh nghiệp có văn phòng đại diện ở nước ngoài không; bằng uy tín. Và cứ 6 tháng một lần phân loại các doanh nghiệp trên địa bàn của huyện và tỉnh mình để công khai thông tin đại chúng địa phương.

Đồng thời, tỉnh căn cứ vào huyện sẽ xếp loại 1, 2, 3 cho các doanh nghiệp làm với địa phương của mình với các tiêu chí như: số lượng, chất lượng, giải quyết lao động về trước hạn, hỗ trợ ra sao... Có như vậy thực hiện xuất khẩu lao động mới đạt hiệu quả cao.

Về vấn đề vay vốn, Nghị định 81 quy định, doanh nghiệp xuất khẩu lao động phải ký quỹ 500 triệu đồng ở kho bạc chứ về tỉnh nào cũng phải ký quỹ là khó khăn cho doanh nghiệp. Việc quy định cho mỗi lao động vay 20 triệu đồng như trước, giờ cũng không còn phù hợp nữa mà cần tăng mức cho vay. Bên cạnh đó, cũng cần phải có dự báo sớm về thị trường cũng như triển khai các cơ quan quản lý lao động ở nước ngoài.

Cuối cùng là về nhận thức, lãnh đạo địa phương cần phân biệt rõ sai, lỗi của ai, nhất là lao động về nước trước hạn. Không nên nghe đơn phương một chiều.”

“Xử nghiêm các doanh nghiệp vi phạm”

(Bà Nguyễn Thị Thanh Nhàn, Tổng giám đốc Công ty Cổ phần Tiến bộ quốc tế - AIC)

“Thông thường doanh nghiệp xuất khẩu lao động đều rất muốn thuận lợi ở tất cả các giấy phép và đừng làm mất thời gian. Tuy nhiên, giấy phép con cũng có tác dụng tránh cho doanh nghiệp hoạt động bừa bãi.

Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp về địa phương tuyển người rất nhiều mà mãi không cho đi hay khi phát sinh xảy ra thì không giải quyết cho họ. Giấy phép con này cũng là xuất phát từ mong muốn tốt của địa phương.

Tuy nhiên, việc triển khai thế nào cho thuận lợi thì doanh nghiệp cũng cần phải suy nghĩ. Theo tôi ngay lập tức bỏ hết các giấy phép con thì không nên mà ta cần phải suy nghĩ bỏ cái gì và cái nào cần giữ lại thì xử lý như thế nào, cần phải có cuộc họp bàn bạc.

Những năm qua, công tác xuất khẩu lao động đã đạt được nhiều thành tựu, đặc biệt vấn đề mở thị trường mới. Doanh nghiệp xuất khẩu lao động được sự phối hợp của các địa phương nên công tác tuyển chọn, giáo dục định hướng được thực hiện tốt hơn.

Nếu những năm trước kia, người lao động cần đến doanh nghiệp thì bây giờ doanh nghiệp cần đến người lao động. Có thể khẳng định doanh nghiệp tuyển được nhiều lao động 80% thành công là nhờ sự giúp đỡ của địa phương.

Tuy nhiên, nhận thức của người dân hiện nay vẫn còn hạn chế. Chúng tôi đi đến nhiều địa phương, nhiều đồng chí bí thư, chủ tịch ủng hộ rất nhiệt tình nhưng khi hỏi về xuất khẩu lao động thì lại không biết gì, lại chỉ hỏi đi thế được bao nhiêu tiền? Qua thực tế của một số nước làm tốt công tác xuất khẩu lao động cho thấy họ đưa xuất khẩu lao động vào tuyên truyền trong các trường đại học, cao đẳng và trong các trường dạy nghề và cho rằng xuất khẩu lao động cũng như đi làm các việc bình thường khác chứ không phải đi để đổi đời mới đi.

Liên quan đến những vi phạm của người lao động khi đi làm việc ở nước ngoài, đây là vấn đề đang khó khăn đối với doanh nghiệp xuất khẩu lao động. Một số doanh nghiệp làm ăn không đứng đắn làm ảnh hưởng đến các doanh nghiệp khác. Nhiều doanh nghiệp không có đại diện ở nước ngoài để giải quyết các tranh chấp lao động gây một hình ảnh xấu về lao động Việt Nam. Chúng tôi đề nghị Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội xử lý nghiêm khắc các doanh nghiệp vi phạm này.

Về xử phạt người lao động vi phạm, hiện nay mặc dù đã có luật mới ra đời nhưng tình trạng này vẫn chưa giảm nhiều, vì vậy chúng tôi mong muốn các cơ quan quản lý nhà nước cần có quy định cụ thể trong vấn đề xử phạt. Về phía địa phương cũng cần nghiêm minh xử phạt người lao động vi phạm và phải nói rõ nguyên nhân lao động phải về nước để tránh ảnh hưởng đến tâm lý những người chuẩn bị đi xuất khẩu lao động.

Hiện phần lớn lao động của chúng ta ra nước ngoài làm việc mới chỉ được đào tạo nghề đơn giản, trong khi nhu cầu thị trường lao động ngoài nước ngày càng đòi hỏi lao động có tay nghề cao và thu nhập sẽ cao hơn hẳn, trung bình tối thiểu từ 1,5 lần trở lên, vì vậy chúng tôi mong muốn việc đào tạo nghề cho người lao động xuất khẩu được đưa vào trường nghề, doanh nghiệp chúng tôi sẵn sàng hỗ trợ khoảng 50% chi phí đào tạo nghề cho người lao động.”