Chỉ trong một thập kỷ, tỷ trọng của tôm hùm trong tổng kim ngạch xuất khẩu tôm đã tăng từ khoảng 7% lên gần 25% trong nửa đầu năm 2026. Đà tăng trưởng này mở ra triển vọng đưa tôm hùm trở thành ngành hàng xuất khẩu tỷ USD nếu tháo gỡ được các rào cản thị trường và xây dựng chiến lược phát triển dài hạn...

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), trong 6 tháng đầu năm 2026, xuất khẩu tôm hùm Việt Nam đạt khoảng 585 triệu USD, tăng 44,3% so với cùng kỳ năm trước. Quy mô này tương đương 10,1% tổng kim ngạch xuất khẩu thủy sản và gần 25% tổng kim ngạch xuất khẩu tôm của Việt Nam.

TÔM HÙM VƯƠN LÊN VỊ TRÍ THỨ HAI TRONG XUẤT KHẨU TÔM

Tôm luôn là nhóm sản phẩm dẫn đầu giá trị xuất khẩu của ngành thủy sản. Tuy nhiên, cơ cấu các mặt hàng tôm đã có sự thay đổi rõ rệt trong hơn một thập kỷ qua. Năm 2015, tổng kim ngạch xuất khẩu tôm của Việt Nam đạt khoảng 2,95 tỷ USD. Trong đó, tôm thẻ chân trắng chiếm khoảng 59-61%, tôm sú chiếm khoảng 31-33%, tôm hùm chiếm khoảng 7%, còn lại là các loại tôm biển khác.

Đến năm 2020, tổng kim ngạch xuất khẩu tôm đạt khoảng 3,85 tỷ USD. Trong đó, tôm thẻ chân trắng đạt gần 3,0 tỷ USD, chiếm 72%; tôm sú đạt 616 triệu USD, chiếm 16%; tôm hùm đạt khoảng 390 triệu USD, chiếm hơn 10%; còn lại là các tôm biển khác.

Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu tôm đạt khoảng 4,65 tỷ USD. Trong đó, tôm thẻ chân trắng đạt khoảng 3,17 tỷ USD, chiếm hơn hai phần ba tổng kim ngạch xuất khẩu tôm; tôm sú đạt khoảng 663 triệu USD; tôm hùm đạt 817 triệu USD, tăng hơn gấp đôi so với năm 2024 và lần đầu tiên chiếm 17,6% tổng kim ngạch xuất khẩu tôm.

Theo VASEP, năm 2025, kim ngạch xuất khẩu tôm hùm đạt khoảng 858 triệu USD; trong đó Trung Quốc đạt khoảng 841 triệu USD, chiếm hơn 98% tổng kim ngạch xuất khẩu tôm hùm. Trong 6 tháng đầu năm 2026, tỷ trọng này tiếp tục tăng lên khoảng 98,5%. Kết quả này cho thấy, dư địa để đưa tôm hùm trở thành một ngành hàng thủy sản chiến lược là rất rõ.

Việt Nam cũng đã trở thành nguồn cung quan trọng nhất của thị trường Trung Quốc. Năm 2025, Trung Quốc nhập khẩu khoảng 69,8 nghìn tấn tôm hùm, trong đó Việt Nam cung cấp khoảng 24,1 nghìn tấn, chiếm 34,5%, trở thành nguồn cung lớn nhất.

Dữ liệu công khai hiện chưa tách đầy đủ giữa phân khúc tôm hùm nhiệt đới (tôm hùm gai) và tôm hùm nước lạnh, nhưng với cơ cấu xuất khẩu chủ yếu là tôm hùm xanh sống, có thể khẳng định Việt Nam đang là nguồn cung nổi bật nhất trong phân khúc tôm hùm nhiệt đới sống vào thị trường Trung Quốc.

VASEP nhận định, lợi thế của tôm hùm Việt Nam đến từ vị trí địa lý gần Trung Quốc, thuận lợi cho vận chuyển hàng sống, thời gian giao hàng ngắn, chi phí logistics cạnh tranh và sản phẩm phù hợp với phân khúc nhà hàng tầm trung - cao cấp.

Bên cạnh đó, biến động thương mại, thuế quan cũng như cạnh tranh giữa các nguồn cung như Canada, Hoa Kỳ và Australia đang tạo thêm khoảng trống thị trường để tôm hùm Việt Nam củng cố vị thế.

GỠ NÚT THẮT ĐỂ TÔM HÙM CÁN MỐC  1 TỶ USD

Động lực tăng trưởng của xuất khẩu tôm hùm hiện gần như hoàn toàn đến từ tôm hùm xanh. Năm 2025, xuất khẩu tôm hùm xanh của Việt Nam đạt khoảng 843 triệu USD, chiếm 98,3% tổng kim ngạch xuất khẩu tôm hùm. Trong khi đó, tôm hùm bông - sản phẩm có giá trị cao, hướng tới phân khúc cao cấp, chỉ đạt khoảng 4,6 triệu USD do vướng các rào cản kỹ thuật, đặc biệt tại thị trường Trung Quốc.

Riêng xuất khẩu sang Trung Quốc trong 6 tháng đầu năm 2026, số liệu Hải quan không ghi nhận xuất khẩu tôm hùm bông, trong khi tôm hùm xanh đạt khoảng 574 triệu USD, chiếm gần như toàn bộ kim ngạch. Theo VASEP, điều này cho thấy việc tháo gỡ rào cản đối với tôm hùm bông cần được xem là một nhiệm vụ trọng tâm, tách biệt với nhóm tôm hùm xanh đang xuất khẩu ổn định.

Từ góc độ thị trường và doanh nghiệp, VASEP cho rằng tôm hùm Việt Nam cần được tiếp cận như một ngành hàng thủy sản giá trị cao, có chiến lược phát triển riêng thay vì chỉ là nhóm sản phẩm tăng trưởng ngắn hạn. Để hiện thực hóa mục tiêu đưa tôm hùm trở thành ngành hàng xuất khẩu tỷ USD, VASEP đề xuất bốn nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất: Xây dựng chiến lược phát triển tôm hùm thành ngành hàng chiến lược, hướng tới kim ngạch tỷ USD, gắn với quy hoạch vùng nuôi, hạ tầng logistics hàng sống, cơ sở đóng gói, tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Thứ hai: Ưu tiên làm việc về kỹ thuật với Trung Quốc nhằm tháo gỡ rào cản đối với tôm hùm bông, làm rõ yêu cầu về giống F2, cơ sở khoa học, hồ sơ nguồn gốc và xây dựng cơ chế quá độ có kiểm soát đối với sản phẩm thương phẩm từ các vùng nuôi có mã số.

Thứ ba: Hướng dẫn người nuôi, hợp tác xã và doanh nghiệp đáp ứng đầy đủ các yêu cầu của thị trường như farm code, packhouse code, nhật ký nuôi, kiểm soát giống, thức ăn, thuốc thú y thủy sản, dư lượng, kiểm dịch, an toàn thực phẩm và hồ sơ lô hàng.

Thứ tư: Xây dựng hệ thống thông tin thị trường và cảnh báo sớm chuyên biệt cho ngành hàng tôm hùm, bao gồm các thay đổi về quy định nhập khẩu, tình hình cửa khẩu, thuế quan, nhu cầu theo mùa vụ, diễn biến giá và cạnh tranh từ Canada, Hoa Kỳ, Australia cũng như các nguồn cung khác.

Cùng với việc đề xuất các giải pháp, VASEP khẳng định sẽ tiếp tục phát huy vai trò cầu nối giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý, địa phương vùng nuôi và đối tác quốc tế; tổng hợp tiếng nói của doanh nghiệp sản xuất, chế biến và xuất khẩu; đồng thời cung cấp thông tin thị trường, cảnh báo rào cản, xúc tiến thương mại và thúc đẩy xây dựng thương hiệu "Tôm hùm Việt Nam".

"Tôm hùm Việt Nam đã có nền tảng thị trường, lợi thế địa lý và sức bật xuất khẩu. Bước tiếp theo là chuyển từ lợi thế "gần thị trường, giao hàng nhanh" sang lợi thế "sản phẩm có thương hiệu, có truy xuất nguồn gốc, có chất lượng ổn định và có chiến lược thị trường dài hạn". Đây sẽ là điều kiện quan trọng để tôm hùm Việt Nam phát triển bền vững và tiến tới mục tiêu trở thành ngành hàng xuất khẩu tỷ USD", VASEP nhấn mạnh.