“Cú sốc Trung Quốc” thứ hai và bài toán sinh tồn của công nghiệp Đức

Từ lâu, Đức được coi là “công xưởng công nghệ cao” của châu Âu, với các thế mạnh trong lĩnh vực ô tô, máy móc, hóa chất và thiết bị công nghiệp. Tuy nhiên, sự trỗi dậy nhanh chóng của Trung Quốc trong các lĩnh vực này đang làm lung lay vị thế đó. “Cú sốc Trung Quốc” từng làm thay đổi cấu trúc công nghiệp Mỹ và Anh đầu thế kỷ XXI nay đang lặp lại với Đức, nhưng với tốc độ và quy mô lớn hơn.

CÚ SỐC TRUNG QUỐC THỨ HAI: KHÔNG CÒN LÀ CÔNG XƯỞNG GIÁ RẺ

Khái niệm “cú sốc Trung Quốc” ban đầu được dùng để mô tả tác động của làn sóng hàng hóa giá rẻ từ Trung Quốc lên ngành sản xuất phương Tây trong những năm 2000. Khi đó, Trung Quốc chủ yếu cạnh tranh bằng chi phí lao động thấp và quy mô sản xuất lớn. Tuy nhiên, làn sóng cạnh tranh hiện nay mang bản chất hoàn toàn khác. Trung Quốc không chỉ là công xưởng giá rẻ mà đang vươn lên trở thành đối thủ công nghệ cao, với tham vọng thống trị các chuỗi giá trị toàn cầu trong xe điện, pin, năng lượng tái tạo, robot công nghiệp, thiết bị điện tử và trí tuệ nhân tạo.

Đối với Đức, cú sốc này diễn ra trong bối cảnh bất lợi hơn nhiều so với Mỹ và Anh trước đây. Nếu Washington và London có hàng thập kỷ để điều chỉnh cấu trúc kinh tế và chính sách công nghiệp thì Berlin chỉ có vài năm để thích nghi với sự chuyển dịch nhanh chóng của Trung Quốc.

Một dấu mốc biểu tượng là năm 2023, khi những chiếc xe điện Trung Quốc đầu tiên được vận chuyển đến châu Âu với quy mô thương mại. Ban đầu, nhiều chuyên gia tin rằng các hãng xe Đức với thương hiệu lâu đời sẽ không bị đe dọa nghiêm trọng. Nhưng chỉ hơn hai năm sau, các hãng Trung Quốc đã trở thành lực lượng cạnh tranh gây xáo trộn mạnh trên thị trường châu Âu, với mức tăng trưởng doanh số ba chữ số tại một số quốc gia.

Điều này phản ánh một thực tế mới: Trung Quốc không chỉ cạnh tranh về giá, mà còn về chất lượng, công nghệ và tốc độ đổi mới - những yếu tố từng là lợi thế cốt lõi của Đức.

Một trong những tín hiệu đáng lo ngại nhất đối với kinh tế Đức là sự suy giảm xuất khẩu sang Trung Quốc. Theo phân tích của Rhodium Group, một tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại New York, thương mại xuất khẩu của Đức sang Trung Quốc đã bước vào giai đoạn “suy giảm mang tính cấu trúc”.

Khác với những biến động chu kỳ thông thường, suy giảm mang tính cấu trúc hàm ý sự thay đổi lâu dài trong mô hình thương mại và năng lực cạnh tranh. Điều này đồng nghĩa với việc Đức không thể kỳ vọng vào một sự phục hồi tự nhiên khi chu kỳ kinh tế đảo chiều.

Theo DW, trong vòng ba năm qua, khoảng một phần tư kim ngạch xuất khẩu của Đức sang Trung Quốc đã biến mất. Điều này đặc biệt đáng chú ý bởi Trung Quốc từng là thị trường xuất khẩu lớn nhất hoặc lớn thứ hai của Đức trong nhiều năm. Đến năm 2024, Trung Quốc đã tụt xuống vị trí thứ năm trong danh sách thị trường xuất khẩu của Đức, và xu hướng suy giảm được dự báo tiếp tục.

Nguyên nhân chính là việc các doanh nghiệp Trung Quốc đang chiếm lĩnh thị phần ngay tại thị trường nội địa Trung Quốc trong các lĩnh vực mà doanh nghiệp Đức từng thống trị, bao gồm máy móc công nghiệp, hóa chất và hệ thống phát điện. Với sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính sách công nghiệp và trợ cấp của nhà nước, các doanh nghiệp Trung Quốc không chỉ cạnh tranh về giá mà còn về khả năng tùy biến sản phẩm và tốc độ triển khai.

Nếu không tìm được thị trường thay thế, DW cảnh báo Đức có thể chứng kiến làn sóng phá sản doanh nghiệp và cắt giảm việc làm gia tăng, đặc biệt trong các ngành công nghiệp truyền thống vốn là trụ cột của nền kinh tế.

TRUNG QUỐC TẤN CÔNG THỊ TRƯỜNG THỨ BA

Áp lực cạnh tranh đối với Đức không chỉ đến từ thị trường Trung Quốc mà còn từ các thị trường thứ ba. Tại châu Á, Mỹ Latinh và châu Phi, các doanh nghiệp Trung Quốc đang giành thị phần từ các công ty Đức bằng cách cung cấp sản phẩm với mức giá thấp hơn đáng kể, đồng thời cải thiện chất lượng và dịch vụ hậu mãi.

Đây là một thách thức đặc biệt lớn đối với mô hình xuất khẩu của Đức, vốn phụ thuộc mạnh vào các thị trường ngoài châu Âu. Khi Trung Quốc mở rộng dấu chân thương mại và đầu tư tại các nền kinh tế mới nổi, các doanh nghiệp Đức phải cạnh tranh không chỉ về sản phẩm mà còn về tài chính, logistics và ngoại giao kinh tế - những lĩnh vực mà Trung Quốc đang triển khai chiến lược toàn diện.

Sự cạnh tranh này còn được khuếch đại bởi sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI), các ngân hàng chính sách của Trung Quốc và các doanh nghiệp nhà nước lớn, tạo ra hệ sinh thái hỗ trợ xuất khẩu và đầu tư mà các doanh nghiệp Đức khó có thể sánh kịp.

Trong bối cảnh đó, chuyến thăm chính thức đầu tiên của Thủ tướng Friedrich Merz tới Trung Quốc mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Ông được kỳ vọng sẽ cân bằng giữa việc khẳng định tầm quan trọng của Trung Quốc đối với công nghiệp Đức và thúc giục Bắc Kinh giải quyết những quan ngại lâu dài về tiếp cận thị trường và dư thừa công suất.

Một trong những ưu tiên hàng đầu của Merz là giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc trong các chuỗi cung ứng chiến lược, bao gồm đất hiếm, vật liệu pin, chip bán dẫn, tiền chất dược phẩm và phần mềm công nghiệp cốt lõi. Đây là những lĩnh vực mà Trung Quốc đang nắm giữ lợi thế lớn, thậm chí mang tính độc quyền.

Trung Quốc hiện kiểm soát khoảng hai phần ba sản lượng đất hiếm toàn cầu và khoảng 90% năng lực tinh luyện. Việc Bắc Kinh áp đặt hạn chế xuất khẩu đất hiếm sang EU và Mỹ trong năm qua đã gây gián đoạn chuỗi cung ứng ngành ô tô và công nghiệp công nghệ cao ở cả hai bờ Đại Tây Dương, qua đó làm nổi bật rủi ro địa kinh tế của sự phụ thuộc này.

EU TĂNG CƯỜNG HÀNG RÀO PHÒNG VỆ THƯƠNG MẠI

Đối mặt với thách thức từ Trung Quốc, Đức không thể hành động đơn lẻ mà cần sự hỗ trợ của Liên minh châu Âu. Tại hội nghị về năng lực cạnh tranh gần đây, các lãnh đạo EU đã ủng hộ một chương trình nghị sự công nghiệp cứng rắn hơn, bao gồm chính sách “Mua hàng châu Âu” trong mua sắm công và các biện pháp đối phó với cạnh tranh không công bằng.

Ủy ban châu Âu cũng đã công bố các cuộc điều tra mới và các biện pháp phòng vệ thương mại nhằm xử lý méo mó thị trường do chính sách công nghiệp của Trung Quốc. Các công cụ như thuế chống bán phá giá, thuế chống trợ cấp và cơ chế kiểm soát đầu tư đang được tăng cường để bảo vệ ngành công nghiệp châu Âu.

Song song với đó, EU đang thúc đẩy các thỏa thuận thương mại với Ấn Độ và các nền kinh tế Mỹ Latinh nhằm đa dạng hóa thị trường xuất khẩu cho doanh nghiệp châu Âu, bao gồm cả Đức. Đây được coi là một phần của chiến lược “giảm rủi ro” thay vì “tách rời” khỏi Trung Quốc.

Nhiều chuyên gia cho rằng chỉ đa dạng hóa thị trường và chuỗi cung ứng là chưa đủ. EU cần xây dựng một chiến lược phòng thủ công nghiệp rõ ràng, phối hợp với các đối tác cùng chí hướng để đối phó với cạnh tranh từ Trung Quốc.

Nỗi lo lớn nhất của Đức là nguy cơ “phi công nghiệp hóa”, khi các ngành sản xuất cốt lõi mất khả năng cạnh tranh và bị thay thế bởi các đối thủ nước ngoài. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế mà còn đến ổn định xã hội và chính trị, bởi ngành công nghiệp là nguồn cung việc làm chất lượng cao và là nền tảng của mô hình phúc lợi xã hội Đức.

“Cú sốc Trung Quốc” thứ hai đang buộc Đức phải đối mặt với những lựa chọn chiến lược khó khăn. Một mặt, Trung Quốc vẫn là thị trường và đối tác kinh tế quan trọng đối với nhiều tập đoàn Đức. Mặt khác, sự phụ thuộc quá mức vào Trung Quốc đang tạo ra rủi ro kinh tế và địa chính trị ngày càng rõ rệt.

Trong ngắn hạn, Berlin có thể tìm cách ổn định quan hệ với Bắc Kinh và giảm thiểu xung đột thương mại. Trong dài hạn, Đức và EU sẽ phải xây dựng một chiến lược công nghiệp mới, kết hợp giữa đổi mới công nghệ, đa dạng hóa chuỗi cung ứng và các biện pháp phòng vệ thương mại.

Câu hỏi quan trọng không chỉ là liệu Đức có thể cạnh tranh với Trung Quốc hay không, mà còn là liệu mô hình toàn cầu hóa hiện tại có đang bước vào một giai đoạn mới, nơi chính sách công nghiệp và địa chính trị trở thành yếu tố quyết định.

“Cú sốc Trung Quốc” thứ hai không chỉ là một câu chuyện về cạnh tranh thương mại mà là một bước ngoặt địa kinh tế. Đối với Đức, đây là phép thử lớn nhất đối với mô hình kinh tế dựa trên công nghiệp và xuất khẩu trong nhiều thập kỷ qua.

Thành công hay thất bại trong việc đối phó với thách thức này sẽ không chỉ định hình tương lai của nền kinh tế Đức, mà còn ảnh hưởng đến cấu trúc kinh tế châu Âu và trật tự thương mại toàn cầu trong kỷ nguyên hậu toàn cầu hóa