Dấu ấn lịch sử từ cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội đầu tiên của Việt Nam

Ngày 2/9/1945, trước hàng vạn quần chúng nhân dân trong cuộc mit minh tại Quảng trường Ba Đình lịch sử ở thủ đô Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc bản "Tuyên ngôn Độc lập", trịnh trọng tuyên bố trước toàn thế giới về sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa - nhà nước công nông đầu tiên ở Đông Nam Á. 

Tuy nhiên, chính phủ lâm thời  nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà khi đó chưa được quốc gia nào trên thế giới công nhận. 

NHÀ NƯỚC VIỆT NAM: TÌNH THẾ HIỂM NGHÈO SAU NGÀY 2/9/1945

Từ ngày 17-7 đến 2-8-1945, tại hội nghị ở Potsdam (Đức), những người đứng đầu ba cường quốc Liên Xô, Anh và Mỹ đã thảo luận và thông qua nhiều quyết định quan trọng liên quan đến Chiến tranh thế giới thứ hai, trong đó có vấn đề Đông Dương. Theo quyết định của hội nghị, quân đội Trung Hoa dân quốc (Quốc dân đảng của Tưởng Giới Thạch) sẽ vào giải giáp quân Nhật tại Việt Nam từ vĩ tuyến 16 trở ra; từ vĩ tuyến 16 trở vào do Bộ tư lệnh tối cao lực lượng Đồng minh khu vực Đông Nam Á dưới sự chỉ huy của Đô đốc Louis Mountbatten (Anh) đảm nhiệm. 

Được quân Anh đồng tình và hỗ trợ, quân Pháp đã núp bóng quân Anh  trở lại xâm lược nước ta lần thứ hai, khởi đầu từ Nam Bộ.

Trong khi đó, ở miền Bắc nước ta, hai mươi vạn quân Tàu Tưởng vào giải giáp quân Nhật cũng gây cho nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ không ít khó khăn, trở ngại, trong đó có việc nâng đỡ, nuôi dưỡng các đảng phái phản động người Việt như "Việt Quốc", "Việt Cách" để phá hoại cách mạng Việt Nam.

Cùng với đó là nạn đói khủng khiếp xảy ra ở miền Bắc Việt Nam từ tháng 10/1944 đến tháng 5/1945 do hậu quả của chính sách nhổ lúa trồng đay của phát xít Nhật, khiến khoảng 2 triệu người dân bị chết, mà Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phải tập trung cứu đói cho dân; chưa kể nạn mù chữ với khoảng 95% dân số Việt Nam không biết chữ...

Trong bối cảnh đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng Trung ương Đảng và Chính phủ lâm thời quyết tâm đối phó với thù trong, giặc ngoài, đồng thời vừa tập trung cứu đói, xoá "giặc dốt" và từng bước xây dựng thể chế nhà nước dân chủ mà chủ trương cực kỳ quan trọng là tổ chức cuộc bầu cử Quốc hội đầu tiên vào ngày 6/1/1946.

CUỘC TỔNG TUYỂN CỬ BẦU QUỐC HỘI ĐẦU TIÊN TRONG MÁU VÀ NƯỚC MẮT

Cuộc họp đầu tiên các Bộ trưởng trong Chính phủ lâm thời sáng ngày 3/9/1945, tại Bắc Bộ phủ (nguyên là Dinh Thống sứ Bắc kỳ), do Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ tọa. Người nêu lên 6 vấn đề trong các công việc cấp bách sau ngày độc lập, trong đó vấn đề thứ ba, Người khẳng định: “Trước chúng ta đã bị chế độ quân chủ chuyên chế cai trị, rồi đến chế độ thực dân không kém phần chuyên chế, nên nươc ta không có hiến pháp. Chúng ta phải có một Hiến pháp dân chủ, tôi đề nghị Chính phủ tổ chức càng sớm càng hay cuộc TỔNG TUYỂN CỬ với chế độ phổ thông đầu phiếu. Tất cả công dân trai, gái mười tám tuổi đều có quyền ứng cử và bầu cử, không phân biệt giàu nghèo, tôn giáo, dòng giống…”.

Như vậy, Hồ Chí Minh là người đầu tiên trong Chính phủ đề xuất, quyết định ngày bầu cử Quốc hội đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (nay là Cộng hoà XHCN Việt Nam) là ngày 6-01-1946. Năm ngày sau trong phiên họp Chính phủ lâm thời, Bộ trường Bộ Nội vụ Võ Nguyên Giáp ký sắc lệnh số 14-SL ngày 8/9/1945 về cuộc Tổng tuyển cử trong cả nước. Lúc này, tờ báo “Việt Nam dân quốc Công báo” là tờ báo đầu tiên đăng nguyên văn Sắc lệnh số 14-SL, trên số báo ra ngày 29/9/1945.

Khi sắc lệnh số 14-SL ban hành, một số tổ chức phản động, như "Việt Quốc", "Việt Cách"…, lấy cớ trong nhân dân còn chưa có ý thức chính trị, chưa biết “bàn chính trị” nên họ tuyên truyền đòi tẩy chay Tổng tuyển cử. Lập tức, tờ báo Cứu Quốc, số 100, ra ngày 24/11/1945 đăng ngay bài “Nói về cuộc Tổng tuyển cử” vạch trần những âm mưu của các đảng phái này, đồng thời vạch rõ “căn cứ vào phong trào đánh Pháp, đuổi Nhật vĩ đại ở khắp nước vừa qua, ta thấy dân chúng đã có ý thức rõ về chính trị một cách khá rốt ráo”. Ở Nam bộ lúc này, tập trung lo kháng chiến với Pháp - Anh, song bài của Chủ tịch UB Kháng chiến Trần Văn Giàu, được báo Cứu Quốc đăng tải, khẳng định: “Thời kỳ kháng chiến, khó Tổng tuyển cử hơn thời bình. Nhưng khó không phải không làm được. Vì ta phải đánh giặc, mà không tin rằng sẽ thắng thì không Tổng tuyển cử được, cũng không Tổng tuyển cử để làm gì… Chính vì kháng chiến mà nhất định phải bầu Quốc hội”.

Để cuộc Tổng tuyển cử thành công, Chính phủ ban hành 4 Sắc lệnh về bầu cử: một là Sắc lệnh số 14-SL ngày 8/9/1945 về mở cuộc Tổng tuyển cử trong cả nước; hai là Sắc  lệnh số 39-SL ngày 26/9/1945 về lập UB Dự thảo thể lệ Tổng tuyển cử; ba là Sắc lệnh 51-SL ngày 17/10/1945 về Thể lệ Tổng tuyển cử gồm 12 khoản, 70 điều, kèm theo Sắc lệnh này là bản ấn định số đại biểu các tỉnh, thành phố sẽ được bầu; thứ 4 là Sắc  lệnh số 71-SL và SL số 72, ngày 02/12/1945 bổ sung cho Sắc lệnh 51-SL về thủ tục ứng cử, bổ sung số đại biểu được bầu trong một số tỉnh thành, nâng tổng số đại biểu cả nước lên 330 người.

NHỮNG LÁ PHIẾU DÂN CHỦ BẦU RA CHÍNH QUYỀN CÔNG - NÔNG ĐẦU TIÊN

Để đi tới cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên này, Chủ tịch Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng trực tiếp gặp, làm việc với “Việt Quốc”, “Việt Cách” theo quan điểm của Đảng ta là kiên quyết đấu tranh chống lại sự phá hoại của họ (hai đảng này được Quốc dân Đảng của Tưởng Giới Thạch nâng đỡ), đồng thời cũng cố gắng nhân nhượng, hòa giải nhằm tạo ra bầu không khí ổn định trước ngày Tổng tuyển cử.

Trung tuần tháng 9/1945, tướng Tiêu Văn của quân đội Tưởng vào gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh đòi Chính phủ lâm thời dàn xếp với “Việt Cách”, để hai người của Việt Cách được giữ ghế cao cấp trong Chính phủ. Thực hiện chủ trương hòa giải, Hội đồng Chính phủ lâm thời đã bàn và Chính phủ để Nguyễn Hải Thần giữ chức Phó Chủ tịch Chính phủ lâm thời.

Sau đó, ngày 23/10/1945 Chủ tịch Hồ Chí Minh và Nguyễn Hải Thần đã ký thỏa ước công nhận hai bên đoàn kết và hợp tác. Nhưng sau đó ít ngày, Nguyễn Hải Thần lại tuyên bỏ xé bỏ thỏa ước trên. Chính phủ lại chủ động tiếp xúc với Việt Cách, nhưng họ vẫn đưa ra những yêu sách ngang ngược như đòi thay đổi Quốc kỳ, lập lại Chính phủ lâm thời, xóa bỏ chế độ Ủy ban Nhân dân…

Lúc này, Đảng Cộng sản Việt Nam đi vào hoạt động bí mật, song để giữ cho những vấn đề đại sự, Đảng tuyên bố tự giải tán nhằm “phá tan tất cả những điều hiểu lầm ở ngoài nước và trong nước có thể trở ngại cho tiền đồ giải phóng của nước nhà” và để một bộ phận dưới danh nghĩa “Hội nghiên cứu Chủ nghĩa Mác ở Đông Dương” để hoạt động. 

Với tất cả bản lĩnh và sự khéo léo trong gạt bỏ thù trong, giặc ngoài ngay trước ngày diễn ra Tổng tuyển cử (ngày 6/01/1946), cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên đã được tổ chức thành công - một cuộc bầu cử thật sự tự do,  dân chủ, là mốc son lịch sử của thể chế dân chủ ở Việt Nam. Cuộc Tổng tuyển cử bầu Quốc hội, kể cả các vùng đang có chiến sự ở Nam Bộ, tỷ lệ cử tri đi bỏ phiếu trên 89%; nhiều tỉnh đạt số cử tri đi bầu cao: Sa Đéc: 93,54%, Bạc Liêu: 90,77%. v.v.. Đây là thắng lợi to lớn, nhờ sự chuẩn bị công phu, tổ chức chu đáo  từ Bắc vào Nam của Chính phủ lâm thời và Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Nhìn chung, các tỉnh, thành trong cả nước có trên 89% tổng số cử tri đã đi bỏ phiếu, phổ biến là 80%, nhiều nơi đạt 95%. Trừ một số nơi phải bầu bổ sung, còn tuyệt đại đa số các địa phương chỉ bầu một lần. Ngay khóa I, Quốc hội đã đại diện cho nhân dân 3 miền, cứ 5 vạn dân có 1 đại biểu (Nam Bộ 73 đại biểu, Trung bộ 108 đại biểu, Bắc bộ 152 đại biểu). Cả nước đã bầu 333 đại biểu cho Quốc hội khóa đầu tiên,  trong đó có 57% số đại biểu thuộc các đảng phái khác nhau; 43% đại biểu không đảng phái; 87% số đại biểu là công nhân, nông dân, chiến sĩ cách mạng; 10 đại biểu nữ, và 34 đại biểu dân tộc thiểu số.

Trong 10 nữ đại biểu Quốc hội khóa đầu tiên trúng cử, là các bà: Nguyễn Thị Thục Viên (đại biểu Hà Nội), Vũ Thị Khôi (đại biểu Bắc Ninh), Trương Thị Mỹ (đại biểu Hà Đông), Lê Phương (đại biểu Hải Dương), Cao Thị Khương (đại biểu Hưng Yên), Tôn Thị Quế (đại biểu Nghệ An), Lê Thị Xuyến (đại biểu Quảng Nam), Trịnh Thị Miếng (đại biểu Gia Định), Nguyễn Thị Thập (đại biểu Mỹ Tho), Ngô Thị Huệ (đại biểu Bạc Liêu). 

Nữ đồng chí Ngô Thị Huệ (phu nhân cố Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh), một trong 10 đại biểu nữ khóa đầu tiên, khi còn sống, đã kể với chúng tôi: “Tôi nhớ mãi hình ảnh của những bà mẹ mua gánh bán bưng ngoài chợ đã viết tên tôi trên những tấm lá chuối hay giấy gói hàng chuyển cho người khác. Những bà mẹ cổ động mọi người bỏ phiếu cho tôi bằng những dòng chữ nguệch ngoạc. Làm sao tôi có thể quên được những tình cảm người dân nghèo đối với những ứng cử viên của cuộc Tổng tuyển cử Quốc hội đầu tiên đó”. 

CUỘC TỔNG TUYỂN CỬ ĐẦU TIÊN VÀ DẤU ẤN "LẬP QUỐC"

Quốc hội được tiến hành theo nguyên tắc tập trung dân chủ, tiến bộ, đó là: bầu phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín. Quốc hội đầu tiên nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa họp phiên đầu tiên, cử ra Chính phủ chính thức, ấn định Việt Nam sẽ có một bản Hiến pháp dân chủ.

Quốc hội ra đời trong khói lửa cuộc đấu tranh dân tộc gay gắt, là Quốc hội của độc lập dân tộc, của thống nhất đất nước và đại đoàn kết toàn dân. Quốc hội đã hội tụ các đại biểu từ khắp ba miền Bắc - Trung - Nam, là đại diện cho ý chí Nhân dân cả nước.

Cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên đã đánh dấu bước trưởng thành của Nhà nước Cách mạng Việt Nam, mở ra một thời kỳ mới, thời kỳ đất nước ta có một Quốc hội, một Chính phủ thống nhất, một bản Hiến pháp tiến bộ và một hệ thống chính quyền đầy đủ danh nghĩa về mặt pháp lý đại diện Việt Nam về đối nội, đối ngoại. Cuộc bầu cử là căn cứ để khẳng định Nhà nước Việt Nam có tính chất hợp pháp, dân chủ - nhà nước của Nhân dân, do dân, vì dân.

Thắng lợi của Tổng tuyển cử đầu tiên, như Chủ tịch Hồ Chí Minh sau đó đã nhấn mạnh tại Kỳ họp thứ nhất Quốc hội Khóa I, là: “Kết quả của sự hy sinh, tranh đấu của tổ tiên ta, nó là kết quả của sự đoàn kết anh dũng phấn đấu của toàn thể đồng bào Việt Nam ta, sự đoàn kết của toàn thể đồng bào không kể già, trẻ, lớn, bé, gồm tất cả các tôn giáo, tất cả các dân tộc trên bờ cõi Việt Nam đoàn kết chặt chẽ thành một khối, hy sinh không sợ nguy hiểm tranh đấu lấy nền độc lập cho Tổ quốc”.