Doanh nghiệp Việt Nam bứt phá thông qua đổi mới khoa học công nghệ

Phát biểu tại phiên chuyên đề "Khoa học công nghệ - Đổi mới sáng tạo - Sức bật để vươn mình" của Diễn đàn Kinh tế tư nhân Việt Nam 2025 chiều 15/9, ông Nguyễn Văn Khoa, Tổng giám đốc Tập đoàn FPT, Phó chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ Việt Nam, nhận định khu vực kinh tế tư nhân đang đứng trước cơ hội vàng để bứt phá về khoa học công nghệ.

TÍCH CỰC BAN HÀNH CHÍNH SÁCH KHUYẾN KHÍCH PHÁT TRIỂN KHOA HỌC CÔNG NGHỆ

Ông Khoa đánh giá cao nỗ lực của Chính phủ và Nhà nước khi chỉ trong vòng hai tuần sau khi Nghị quyết 68-NQ/TW về phát triển kinh tế tư nhân được ban hành, hệ thống văn bản triển khai đã cơ bản hoàn thiện. Bên cạnh đó, Bộ Chính trị cũng chủ động ban hành Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Việc những văn bản, quy định được ban hành nhanh chóng là đại diện cho tinh thần “quyết tâm cao, nỗ lực lớn, hành động quyết liệt” của Chính phủ, với sự phân công cụ thể cho từng bộ, ngành, địa phương.

Cùng với quyết tâm của Chính phủ, doanh nghiệp Việt Nam ngày càng vững vàng trên thị trường quốc tế. Doanh thu xuất khẩu dịch vụ công nghệ thông tin năm 2024 đã đạt 15 tỷ USD, tăng trưởng hai con số nhiều năm liền.

Việt Nam cũng có những lợi thế lớn về nguồn nhân lực công nghệ với dân số lên tới 100 triệu người, tuổi trung bình 32, gần 70% trong độ tuổi lao động hay 1,5 triệu lao động công nghệ thông tin, tăng trưởng 10-12%/năm.

Tuy nhiên, lãnh đạo Tập đoàn FPT cũng cho biết mặc dù nhiều Luật, Nghị quyết đã ban hành cơ chế khấu trừ 200% chi phí R&D (nghiên cứu và phát triển) khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp, song doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn vì thiếu hướng dẫn và thủ tục còn phức tạp.

Từ thực tế này, ông Khoa đề nghị Chính phủ sớm ban hành hướng dẫn chi tiết, tháo gỡ thủ tục, để doanh nghiệp tư nhân thực sự được hưởng lợi và có động lực đầu tư dài hạn vào đổi mới sáng tạo.

Một điểm nhấn quan trọng khác chính là nhân lực các ngành như AI, bán dẫn, công nghệ sinh học cần đầu tư lớn và thời gian chuẩn bị dài. Nếu chỉ để cơ chế tự chủ, các trường khó mạnh dạn mở ngành vì lo ngại thiếu đầu ra.

Bổ sung thêm, bà Vũ Kim Hạnh, Chủ tịch Hội Doanh nghiệp hàng Việt Nam chất lượng cao, cho biết Nghị quyết 57-NQ/TW dù cho thấy sự quyết tâm nhưng vẫn còn dư địa để cải thiện, đặc biệt trong việc tăng cường kết nối về nghiên cứu và phát triển giữa các doanh nghiệp và hệ thống trường đại học, viện nghiên cứu trong nước. “Đây là một hoạt động cần thiết nhưng chưa tạo ra nhiều kết quả”, Bà Hạnh đánh giá.

GIẢI BÀI TOÁN VỐN THÔNG QUA FINTECH

Bên cạnh vấn đề về chính sách, việc thiếu hụt nguồn vốn từ lâu được coi như rào cản hàng đầu khiến doanh nghiệp Việt Nam chưa thể bứt phá trong nghiên cứu khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Ông Nguyễn Xuân Hoàng, Phó chủ tịch HĐQT Tập đoàn MISA, tin rằng việc ứng dụng chuyển đổi số và công nghệ fintech có thể là lời giải cho bài toán này. "Việc sử dụng dữ liệu hoạt động kinh doanh số trong thời gian dài của doanh nghiệp có thể là một yếu tố quan trọng để các tổ chức tài chính cho vay bằng tín chấp, thay vì tài sản đảm bảo", ông Hoàng nhận định.

Lấy ví dụ từ bản thân tập đoàn, ông Hoàng cho biết trong 3 năm qua, MISA đã giúp nhiều khách hàng sử dụng nền tảng kế toán số của mình vay vốn thành công 30.000 tỷ đồng mà không dùng tài sản đảm bảo.

“Các doanh nghiệp là khách hàng của MISA, trong thời gian từ 6 tháng trở lên sẽ tạo ra đủ dữ liệu tài chính trên nền tảng số để ngân hàng có thể đánh giá khả năng cho vay vốn”, ông Hoàng thông tin thêm.

Ngoài ra, ông Hoàng cũng đề xuất Nhà nước học theo kinh nghiệm của quốc tế để xây dựng những quỹ bảo lãnh. Theo đó, Ngân hàng sẽ chịu 70-80% trách nhiệm với số vốn đã cho vay, trong khi quỹ sẽ chịu khoảng 20-30% vốn bảo lãnh. Quỹ bảo lãnh có thể thông qua nền tảng dữ liệu số của các doanh nghiệp fintech để nâng cao tỷ lệ cho vay mà không có tài sản thế chấp. “Việc sử dụng dữ liệu làm căn cứ cho vay cũng sẽ khuyến khích doanh nghiệp chuyển đổi số”, lãnh đạo Tập đoàn MISA nhấn mạnh.

Về phần mình, ông Nguyễn Bá Diệp, đồng sáng lập MOMO, lưu ý rằng Việt Nam hiện có khoảng 55 triệu người trong độ tuổi lao động, tuy nhiên chỉ khoảng 30% được trả lương qua hệ thống ngân hàng. Phần lớn còn lại là lao động tự do, người làm việc không chính thức, do không có hồ sơ thu nhập minh bạch, nên rất khó tiếp cận được tín dụng truyền thống từ ngân hàng.

Để có thể sử dụng fintech như một đòn bẩy cho các mục tiêu đó, ông Diệp có một số đề xuất liên quan đến chính sách.

Thứ nhất, thiết lập đơn vị đầu mối hỗ trợ fintech. Nhà nước cần thành lập một đơn vị chuyên trách đóng vai trò “bà đỡ”, hỗ trợ doanh nghiệp fintech về chính sách, pháp lý, kết nối và giải quyết các vấn đề liên bộ.

Thứ hai, xây dựng hành lang pháp lý cho Open Data và Open API, cho phép kết nối đa phương giữa ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm và fintech.

Thứ ba, thúc đẩy tài chính toàn diện và mô hình ngân hàng số. Và cuối cùng, phát triển cơ sở hạ tầng dữ liệu và sandbox đổi mới sáng tạo.

VIỆT NAM CẦN CÓ NHỮNG "NHÀ VÔ ĐỊCH" QUỐC GIA

Bà Bùi Cẩm Vân, Giám đốc khối doanh nghiệp của Buymed - doanh nghiệp chiếm thị phần lớn trong lĩnh vực phân phối dược phẩm B2B tại Việt Nam, dẫn ra dữ liệu thống kê của IQVIA, năm 2024 thị trường dược trong nước đạt gần 8,9 tỷ USD, đứng thứ 2 khu vực Đông Nam Á. Nhưng nghịch lý là 10 công ty dược lớn nhất Việt Nam cộng lại vẫn nhỏ hơn một tập đoàn dược phẩm Kalbe Farma của Indonesia với doanh thu đạt 3,9 tỷ USD. Bà Vân chỉ ra 3 nguyên nhân.

Thứ nhất, chính là thị trường dược Việt Nam đang rất phân mảnh. Hiện tại ở Việt Nam đang có khoảng 250 nhà máy sản xuất dược phẩm nhưng chủ yếu để sản xuất những sản phẩm generic, với hàm lượng, thành phần, dạng bào chế đã được cấp phép trước hoặc quyền sở hữu trí tuệ không còn hiệu lực.

Thứ hai, chính là tình trạng thiếu hoạt động nghiên cứu và phát triển. Các công ty dược Việt Nam không đưa ra được nhiều sản phẩm mới, dẫn đến biên độ lợi nhuận rất mỏng.

Thứ ba, các doanh nghiệp vẫn đang còn tư duy đóng hộp, chỉ cần làm tốt và mở rộng thị phần trong nước, không có tư duy cạnh tranh, khám phá và đổi mới.

"Rất nhiều doanh nghiệp dược lớn của Việt Nam cũng bị các doanh nghiệp nước ngoài thâu tóm", bà Vân nêu thực tế; đồng thời cho biết thị trường nội địa của Việt Nam đang thiếu đi một “nhà vô địch quốc gia”. Điều này khiến ngành dược mất đi giá trị vốn hóa có thể lên đến hàng tỷ USD, cũng như thiếu hụt nhiều cơ hội việc làm chất lượng cao. Quan trọng hơn, việc không có một "đầu tàu" khiến Việt Nam mất đi vị trí trên bản đồ cung ứng dược phẩm của Đông Nam Á.

Để giúp ngành dược phẩm nói riêng và doanh nghiệp tư nhân Việt Nam nói chung bứt phát, bà Vân đã đề xuất doanh nghiệp và nhà nước một số giải pháp, bao gồm thay đổi tư duy về dữ liệu như một tư liệu sản xuất mới, cho phép cả các doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận công bằng các dữ liệu mở và hạ tầng chia sẻ như đăng ký thuốc, truy vết, logistics thông qua kết nối API.

Bên cạnh đó, đại diện Buymed cũng kêu gọi tạo ra liên minh sản xuất, chuẩn hóa và xuất khẩu khi thuốc generic do Việt Nam sản xuất mới chiếm dưới 50% thị trường nội địa, trong khi Indonesia đang ở mức 90%. Theo đó, cần một liên minh các nhà máy dược trong nước, chuẩn hóa tiêu chuẩn, và xây dựng thương hiệu chung cho xuất khẩu.