Để giải quyết vấn đề mất cân đối thương mại, Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) từ lâu cho rằng có một việc mà Trung Quốc cần làm là để cho đồng nhân dân tệ của nước này tăng giá...

Cuộc gặp thượng đỉnh tuần này giữa Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình diễn ra trong bối cảnh căng thẳng thương mại chưa được giải quyết giữa Bắc Kinh với cả Washington và Brussels.

Để giải quyết vấn đề mất cân đối thương mại, Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) từ lâu cho rằng có một việc mà Trung Quốc cần làm là để cho đồng nhân dân tệ của nước này tăng giá.

Với thặng dư thương mại của Trung Quốc đang hướng tới một kỷ lục mới và một số ước tính cho thấy nhân dân tệ đang bị định giá thấp tới 30% so với giá trị thực, các nhà kinh tế và hoạch định chính sách tại Mỹ và châu Âu ngày càng cho rằng một đồng nhân dân tệ mạnh hơn là cần thiết để cân bằng lại dòng chảy thương mại và giảm áp lực lên các nhà sản xuất ở nước ngoài.

Thời gian qua, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent đã đóng khung vấn đề tỷ giá nhân dân tệ không đơn thuần chỉ là vấn đề tiền tệ mà liên quan nhiều hơn đến chính sách trợ cấp công nghiệp trên diện rộng và nhu cầu nội địa yếu của Trung Quốc. Hồi tháng 8 vừa qua, ông Bessent kêu gọi các nước thuộc nhóm 7 nền công nghiệp phát triển (G7) “xem xét tỷ lệ trao đổi (terms of trade) với Trung Quốc”, cho rằng thặng dư thương mại ngày càng lớn của Trung Quốc là “không bền vững”.

Ý TƯỞNG VỀ HIỆP ĐỊNH PLAZA VỚI TRUNG QUỐC

Trao đổi với tờ báo Nikkei Asia, chiến lược gia Chi Lo của công ty BNP Paribas Asset Management, nhận định quan hệ thương mại giữa Trung Quốc với châu Âu và với Mỹ có thể sẽ tiếp tục căng thẳng trừ khi tình trạng mất cân bằng về tiết kiệm và đầu tư được giải quyết. "Tất cả những biện pháp mà chúng ta gọi là bảo hộ, chẳng hạn như thuế quan và hạn ngạch xuất khẩu, có thể được thực hiện trong tương lai nếu các bên không thể tìm ra lối thoát thông qua việc định giá lại nhân dân tệ”, ông Lo nói.

Tuy nhiên, ít nhà quan sát kỳ vọng Bắc Kinh sẽ nhượng bộ áp lực hoặc đồng ý với một thỏa thuận tương tự như Hiệp định Plaza năm 1985, thỏa thuận đã làm tăng mạnh giá trị của đồng yên Nhật so với đồng USD. Các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc lo ngại rằng một sự tăng giá nhanh chóng của nhân dân tệ sẽ làm giảm biên lợi nhuận vốn đã mỏng của các nhà xuất khẩu, làm trầm trọng thêm tình trạng thất nghiệp và gia tăng áp lực giảm phát trong một nền kinh tế vẫn đang trầy trật trong việc tạo ra nhu cầu nội địa mạnh mẽ hơn.

Ít nhất, tỷ giá danh nghĩa của đồng nhân dân tệ so với USD đã tăng hơn 6% trong năm qua, một phần do USD suy yếu vì sự bất định do chính sách thuế quan của ông Trump cũng như thâm hụt tài khóa dai dẳng làm giảm sức hấp dẫn của tài sản Mỹ. Tuy nhiên, xét về tỷ giá hối đoái thực tế, được điều chỉnh theo lạm phát, nhân dân tệ vẫn được cho là có định giá thấp hơn giá trị thực, ở mức độ khác nhau theo các ước tính khác nhau, nhưng đều là những con số không nhỏ.

Ông Brad Setser, một cựu quan chức Bộ Tài chính Mỹ dưới thời chính quyền Tổng thống Joe Biden, lập luận rằng nhân dân tệ yếu hơn ít nhất 30% so với giá trị thực nếu tính đến lượng nhập khẩu vàng - một dạng dự trữ ngoại hối khác - tăng mạnh của Trung Quốc. Ước tính của ông lớn hơn đánh giá của ngân hàng Goldman Sachs cho rằng nhân dân tệ đang được định giá thấp hơn 20% so với giá trị thực trên cơ sở trọng số thương mại, đồng thời lớn gần gấp đôi ước tính 16% của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) đưa ra vào tháng 2 năm nay dựa trên tỷ giá hối đoái thực tế.

Tác động của đồng nhân dân tệ được định giá thấp hơn thực chất được cảm nhận rõ nhất ở châu Âu. Thặng dư thương mại của Trung Quốc với khối này đạt 412 tỷ USD trong năm 2025 - theo dữ liệu của EU, lớn hơn gấp đôi thặng dư thương mại của Trung Quốc với Mỹ theo dữ liệu của Mỹ. Dữ liệu của chính thực Trung Quốc thường xuyên khác biệt so với dữ liệu của phương Tây nhưng vẫn cho thấy mức thặng dư lớn.

Thặng dư thương mại của Trung Quốc với châu Âu trong nửa đầu năm nay tăng 9% so với cùng kỳ năm ngoái, được thúc đẩy bởi xuất khẩu xe điện và linh kiện máy móc. Trong những tháng gần đây, Thủ tướng Đức Friedrich Merz và Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã kêu gọi Bắc Kinh để nhân dân tệ tăng giá. Kể từ tháng 6, ông Merz đã nhiều lần nhắc đến Hiệp định Plaza.

Tuy nhiên, Bắc Kinh đã nhiều lần bác bỏ những cáo buộc cho rằng nước này cố tình giữ tỷ giá đồng nội tệ yếu một cách giả tạo để thúc đẩy xuất khẩu. Hồi tháng 1 năm nay, Phó Thủ tướng Hà Lập Phong nói rằng Bắc Kinh "chưa bao giờ cố ý theo đuổi thặng dư thương mại”. Sau đó, quan điểm này được nhắc lại bởi Thống đốc Ngân hàng Trung ương Trung Quốc (PBOC) Phan Công Thắng tại hội nghị nhóm 20 nền kinh tế mới nổi và phát triển lớn nhất thế giới (G20) trong tháng 9 này.

Một bài bình luận đăng hồi tháng 8 trên tờ Thời báo Nghiên cứu của Đảng Cộng sản Trung Quốc cho rằng thâm hụt thương mại khổng lồ của Mỹ là do sự suy giảm năng lực cạnh tranh công nghiệp và mô hình tiêu dùng của Mỹ. "Tuy nhiên, Mỹ đã chỉ trích các quốc gia có thặng dư thương mại như Nhật Bản, thúc ép họ tăng giá trị đồng tiền của mình và đẩy các vấn đề kinh tế của mình theo chiều hướng gây tổn thất cho lợi ích của các nước khác”, bài báo viết.

Nhiều nhà kinh tế tin rằng việc định giá lại đồng tiền Trung Quốc một cách nhanh chóng là rất khó xảy ra vì Trung Quốc không muốn làm suy giảm niềm tin của các nhà xuất khẩu nước này vào thời điểm nền kinh tế có rất ít động lực tăng trưởng khác. “Thị trường nói chung đồng thuận rằng hướng đi của nhân dân tệ là tăng giá. Nhưng tốc độ tăng giá là điều khó đoán định. Tôi cho rằng Trung Quốc sẽ quản lý tốc độ tăng giá đồng nội tệ một cách rất cẩn trọng”, ông Xiangrong Yu, nhà kinh tế trưởng về Trung Quốc tại ngân hàng Citi, nhận xét.

TRUNG QUỐC SẼ HÃM TỐC ĐỘ TĂNG GIÁ CỦA NHÂN DÂN TỆ?

Hồi tháng 8/2015, PBOC đột ngột phá giá nhân dân tệ khiến thị trường toàn cầu bất ngờ, dẫn tới Bắc Kinh buộc phải chi gần 1 nghìn tỷ USD cho các biện pháp ổn định trong vài năm sau đó. Trong những năm gần đây, PBOC đã tránh các động thái can thiệp quy mô lớn để kiềm chế tỷ giá đồng nội tệ.

Tuy nhiên, PBOC dường như đang giữ vững lập trường không muốn đồng nhân dân tệ tăng giá quá nhanh, ngay cả khi giá trị của đồng USD giảm so với các đồng tiền khác. Để làm điều này, Bắc Kinh sử dụng quy trình "định giá" - giữ cho nhân dân tệ giao dịch trong một biên độ hẹp 2% xung quanh tỷ giá trung tâm được thiết lập hàng ngày - để quản lý tốc độ tăng giá.

Hôm 18/9, PBOC thiết lập mức tỷ giá tham chiếu hàng ngày của nhân dân tệ so với đồng USD ở mức 6.7521 nhân dân tệ đổi 1 USD, mức mạnh nhất trong hơn ba năm rưỡi của nhân dân tệ, tăng từ 7.023 vào đầu năm. Nhưng chỉ số renminbi CFETS đo lường tỷ giá nhân dân tệ so với một rổ tiền tệ theo tỷ trọng thương mại đã giảm từ mức cao gần đây thiết lập vào tháng 7.

Việc thiết lập tỷ giá trung tâm cung cấp một điểm neo tâm lý cho các nhà giao dịch không muốn chống lại PBOC - theo ông Joseph Gagnon, một thành viên cao cấp tại Viện Kinh tế Quốc tế Peterson. "Có lẽ, các nhà giao dịch đã đẩy tỷ giá hối đoái lên cao hơn nhiều nếu họ không lo ngại rằng PBOC có thể tiếp tục can thiệp," ông Gagnon nói với Nikkei Asia.

Một sự tăng giá nhanh chóng của nhân dân tệ dường như là điều khó xảy ra, nhưng nhiều công ty Trung Quốc vẫn đang chuẩn bị cho những biến động lớn hơn về doanh thu ở nước ngoài do đồng nội tệ tăng giá. Các công ty niêm yết tại Trung Quốc đại lục đã báo cáo các khoản thiệt hại tổng cộng khoảng 107 tỷ nhân dân tệ (15,9 tỷ USD) do biến động tỷ giá hối đoái trong nửa đầu năm - theo tính toán của Nikkei Asia dựa trên dữ liệu từ công ty Wind Information.

Nhà sản xuất thiết bị gia dụng Midea, công ty có hơn 40% doanh thu đến từ thị trường nước ngoài, đứng đầu danh sách với khoản lỗ ngoại hối 6 tỷ nhân dân tệ trong 6 tháng đầu năm. Tuy nhiên, công ty đã bù đắp một phần thiệt hại này bằng cách sử dụng các công cụ phòng hộ tỷ giá giúp lợi nhuận ròng tăng 2% so với cùng kỳ năm trước.

Hãng xe điện BYD báo cáo khoản lỗ ngoại hối 4,7 tỷ nhân dân tệ, một yếu tố khiến lợi nhuận ròng của công ty giảm 20,5% so với cùng kỳ năm trước, trên mức giảm doanh thu 7%.

Một số nhà quan sát nhấn mạnh sự khác biệt chính giữa Trung Quốc ngày nay và Nhật Bản năm 1985, khi Tokyo ký Hiệp định Plaza với phương Tây do Mỹ dẫn đầu. Hiệp định Plaza đã mở ra một thời kỳ tăng trưởng bùng nổ thị trường chứng khoán và bất động sản Nhật Bản, và sau đó là vỡ bong bóng. Trong khi đó, Trung Quốc hiện nay đang trải qua một cuộc khủng hoảng bất động sản kéo dài, dẫn đến tỷ giá thực tế đồng nhân dân tệ yếu hơn, làm giảm giá cả trong nước xét về tổng thể và giúp thúc đẩy xuất khẩu.

Trái ngược với những gì các nhà phê bình phương Tây mong muốn, việc tăng tỷ giá danh nghĩa của nhân dân tệ có thể ngăn thặng dư thương mại của nước này tăng thêm, nhưng khối lượng thực tế hàng hóa được xuất khẩu từ Trung Quốc có thể vẫn tiếp tục tăng - theo ông Adam Wolfe, nhà kinh tế thị trường mới nổi tại công ty Absolute Strategy Research.

Ngay cả sau Hiệp định Plaza, thỏa thuận khiến đồng yên Nhật đến năm 1988 tăng gấp đôi giá trị so với đồng USD Mỹ, xuất khẩu của Nhật Bản không hoàn toàn lao dốc. Thay vào đó, các công ty Nhật Bản đã tự động hóa mạnh mẽ và siết chặt chuỗi cung ứng để tồn tại. Theo IMF, tăng trưởng xuất khẩu thực tế của Nhật Bản đã chậm lại ở mức trung bình hàng năm là 2,5% trong giai đoạn 1986-1991, giảm từ khoảng 5% trong 5 năm trước đó.

Một kịch bản tương tự có thể xảy ra với Trung Quốc, khi một sự tăng giá mạnh của đồng nội tệ sẽ ép biên lợi nhuận của các nhà xuất khẩu nước này xuống mức thấp hơn và thúc đẩy họ giảm giá hơn nữa để tồn tại, vì công suất dư thừa khiến họ không thể chuyển hướng về thị trường nội địa.

"Rõ ràng, Trung Quốc không muốn đi theo con đường của Nhật Bản”, ông Wolfe nói, dự báo rằng việc định giá lại nhân dân tệ sẽ "làm trầm trọng thêm tình trạng giảm phát và tiếp tục thúc đẩy khối lượng hàng hóa xuất khẩu” của Trung Quốc.

Nhưng đồng thời, một số nhà phân tích chỉ ra lý do Bắc Kinh có thể sẽ để cho nhân dân tệ tăng giá ở mức độ nhất định.

Các nhà kinh tế của Goldman Sachs ước tính rằng mức tăng giá hàng năm 5% của nhân dân tệ so với đồng USD Mỹ sẽ chỉ làm giảm được một nửa mức định giá thấp 20% của đồng tiền Trung Quốc sau 4 năm, và chỉ “tác động ở mức độ hạn chế đến khả năng cạnh tranh của các công ty Trung Quốc". Ngoài ra, một đồng nội tệ tăng giá sẽ giúp Trung Quốc thu hẹp khoảng cách với Mỹ về tổng quy mô nền kinh tế, một chỉ số được các nhà lãnh đạo Trung Quốc theo dõi chặt chẽ.

Tuy nhiên, nếu không có sự thay đổi trong sách lược tăng trưởng của Bắc Kinh, Trung Quốc có thể thiếu động lực để thực hiện các cải cách cấu trúc khó khăn nhưng cần thiết để cân bằng lại nền kinh tế. Bắc Kinh đã có những nỗ lực cải thiện mạng lưới an sinh xã hội, bao gồm cả lương hưu nông thôn, nhưng vẫn tránh các biện pháp triệt để hơn để thúc đẩy chi tiêu hộ gia đình.

Theo ông Gagnon, chừng nào chính sách hỗ trợ cho hộ gia đình Trung Quốc còn hạn chế, xung đột thương mại giữa nước này với các nền kinh tế khác sẽ tiếp tục.