Kiến tạo “lộ trình cao tốc” cho làn sóng IPO thứ 3: Bài học từ SpaceX và bước đi của FTSE RUSSELL

Thị trường chứng khoán Việt Nam đang ấp ủ nhiều kỳ vọng về một làn sóng IPO thứ 3 với các thương vụ bom tấn của các doanh nghiệp tư nhân quy mô lớn và các doanh nghiệp Nhà nước cổ phần hóa. Để giúp làn sóng này thực sự tạo ra động lực tăng trưởng, đáp ứng yêu cầu thu hút vốn ngoại, cơ quan quản lý có thể rút ra những tư duy kiến tạo từ thương vụ IPO của SpaceX và việc FTSE Russell thay đổi cơ chế gia nhập rổ chỉ số chỉ sau 05 ngày niêm yết.

CÚ HÍCH SPACEX VÀ HÀNH LANG GIA NHẬP NHANH RỔ CHỈ SỐ FTSE RUSSELL

Ngày 26/5/2026, thị trường tài chính quốc tế chứng kiến một sự kiện đáng chú ý khi FTSE Russell chính thức điều chỉnh quy tắc đưa cổ phiếu vào bộ chỉ số của mình. Theo quy định mới về hàng lang gia nhập nhanh dành cho IPO (IPO Fast Entry), đối với các đợt IPO quy mô lớn, có vốn hóa thị trường tự do chuyển nhượng (free-float) vượt qua ngưỡng chuẩn của chỉ số Russell US Top 500 điển hình như cổ phiếu SpaceX, sẽ tự động đủ điều kiện gia nhập rổ chỉ số vào ngày giao dịch thứ 05 sau khi chính thức niêm yết. Trước đó, các doanh nghiệp này phải đợi tới kỳ rà soát định kỳ hàng quý.

Việc rút ngắn thời gian gia nhập rổ chỉ số từ khi niêm yết xuống còn 05 ngày đồng nghĩa với việc các quỹ đầu tư thụ động (Passive Funds/ETFs) buộc phải giải ngân và xây dựng vị thế mua rất nhanh để giảm thiểu sai lệch chỉ số (Tracking Error). Không riêng FTSE Russell, các nhà cung cấp chỉ số lớn khác như Nasdaq cũng đã rút ngắn thời gian chờ đợi từ 3 tháng xuống còn 15 ngày trong khi S&P, Dow Jones đang khẩn trương đánh giá các đề xuất sửa đổi tương tự.

THỰC TRẠNG TẠI VIỆT NAM

Hiện tại, Nghị định số 245/2025/NĐ-CP sửa đổi Nghị định số 155/2020/NĐ-CP đã rút ngắn thời gian đưa chứng khoán vào giao dịch trên thị trường sau khi Sở GDCK chấp thuận niêm yết chứng khoán từ 90 ngày xuống còn 30 ngày, giúp cải thiện tính thanh khoản, bảo vệ tốt hơn quyền lợi của nhà đầu và tăng tính hấp dẫn của các đợt IPO.

Tuy nhiên, theo quy tắc hiện hành đối với các bộ chỉ số VN30 và VN100, các cổ phiếu sau khi niêm yết trên sàn HOSE phải trải qua khoảng thời gian từ 3 - 6 tháng mới được xem xét đưa vào các rổ chỉ số dẫn dắt nêu trên. Quy định này nhằm cung cấp cho cơ quan quản lý những thông tin hữu ích về mức độ thanh khoản, biên độ biến động của giá cổ phiếu cũng như làm giảm nhiễu giá trong giai đoạn đầu chào sàn. Tuy vậy, độ trễ này cũng khiến dòng tiền của các quỹ ETF cả nội lẫn ngoại phải đứng ngoài giao dịch trong một thời gian khá dài.

Ngoài ra, thực tế từ hai làn sóng IPO trước cho thấy, nhiều doanh nghiệp quy mô lớn khi tiến hành IPO chỉ chào bán ra công chúng một tỷ lệ vốn khá nhỏ. Hệ quả kỹ thuật là sau khi niêm yết và lọt vào rổ chỉ số VN30 hoặc HNX30, mặc dù thanh khoản nội địa của một số mã ở mức tốt, nhưng tỷ lệ cổ phiếu lưu hành tự do lại quá thấp so với quy mô vốn hóa tổng thể. Khi FTSE Russell tiến hành quy đổi và áp dụng các hệ số điều chỉnh room ngoại, quy mô vốn hóa có thể đầu tư thực tế (Investable Market Capitalisation) của các cổ phiếu này bị thu hẹp đáng kể và không đủ tiêu chuẩn lọt vào các rổ chỉ số quốc tế.

Việc lọt rổ chỉ số quốc tế của FTSE Russell sau IPO không chỉ phục vụ cho mục tiêu chung của thị trường, mà mang lại cho chính doanh nghiệp những lợi ích kinh tế vượt trội và bền vững, vượt xa mục tiêu tối đa hóa nguồn thu ngắn hạn từ IPO, như kích hoạt dòng vốn mua ròng tự động, tạo bệ phóng cho các đợt huy động vốn quốc tế giá rẻ tiếp theo, nâng tầm thương hiệu và chuẩn hóa quản trị toàn cầu.

KIẾN NGHỊ CHÍNH SÁCH

Từ kinh nghiệm của FTSE Russell điều chỉnh quy tắc bộ chỉ số, cơ quan quản lý thị trường có thể xem xét thiết lập một Mô hình liên thông 4 bước (IPO - niêm yết - gia nhập rổ cổ phiếu nội địa - gia nhập rổ cổ phiếu quốc tế) một cách thông suốt, trơn tru nhằm sớm đáp ứng các tiêu chí lọt vào rổ cổ phiếu của FTSE Russell (về vốn hóa lưu hành tự do, room khả dụng dành cho nhà đầu tư nước ngoài, thanh khoản cổ phiếu… tại hướng dẫn FTSE Global Equity Index Series Ground Rules) từ đó tối đa hóa khả năng thu hút vốn ngoại, cụ thể như sau:

Bước 1 (IPO) và Bước 2 (Niêm yết): Các quy định sửa đổi tại Nghị định số 245/2025/NĐ-CP đã tích hợp các quy trình, cho phép rút ngắn tối đa thời gian từ khi hoàn thành phát hành sơ cấp (IPO) đến khi chính thức giao dịch trên thị trường thứ cấp trong vòng 30 ngày.

Bước 3 (Thiết lập cơ chế Fast-track vào rổ VN30/VN100): Cần nghiên cứu sửa đổi quy tắc bộ chỉ số HOSE-Index theo hướng áp dụng hành lang gia nhập nhanh (Fast-track), theo đó cho phép các cổ phiếu IPO quy mô lớn, đạt chuẩn định lượng về vốn hóa điều chỉnh free-float, được đặc cách gia nhập rổ VN30 hay VN100 sau 01 tháng (quy định hiện nay là từ 3 - 6 tháng). Chu kỳ 01 tháng đủ dài để triệt tiêu các nhiễu động giá ngắn hạn và kích hoạt cơ chế tự khám phá giá, phù hợp với chu kỳ cơ cấu danh mục hàng tháng của các định chế tài chính; tạo cơ hội cho dòng vốn ETF và các quỹ đầu tư nhanh chóng tham gia giao dịch hàng mới chất lượng thuộc VN30, VN100.

Bước 4 (Hướng tới rổ chỉ số FTSE Emerging Markets trong 03 tháng tiếp theo): Sau khi thiết lập được nền tảng thanh khoản ổn định tại rổ VN30/VN100, cổ phiếu có cơ hội lọt vào rổ cổ phiếu thị trường mới nổi của FTSE Russell tại kỳ rà soát quý kế tiếp. Để tạo thuận lợi cho việc đáp ứng các tiêu chí lọc của FTSE Russell, cần cấu trúc tỷ lệ phát hành IPO ngay từ Bước 1 theo hướng sau:

Về Vốn hóa lưu hành tự do: Tỷ lệ chào bán ra công chúng lần đầu của các đợt IPO cần được thiết kế ở ngưỡng tối thiểu là 10-15% nhằm bảo đảm quy mô vốn hóa lưu hành tự do sau khi hoàn thành IPO vượt ngưỡng yêu cầu 5% của FTSE Russell một cách an toàn. Đồng thời, việc liên thông kết hợp đồng bộ với giải pháp đưa nhanh cổ phiếu vào rổ chỉ số nội địa VN30/VN100 ngay trong tháng đầu tiên sau niêm yết là điều kiện cần thiết để kích hoạt dòng vốn tạo thanh khoản nền tảng, giúp đạt chuẩn thanh khoản của FTSE Russell trong thời gian ngắn nhất.

Về tỷ lệ room khả dụng còn lại cho nhà đầu tư nước ngoài sau IPO (Foreign Headroom): Phương án IPO cần được thiết kế để tỷ lệ room khả dụng còn lại cho nhà đầu tư nước ngoài sau IPO so với tổng trần FOL được phép lớn phải đạt tối thiểu 20%. Giải pháp này giúp ngăn ngừa rủi ro bị bộ lọc của FTSE Russell loại khỏi danh mục xem xét hoặc cắt giảm trọng số đầu tư.

Khái quát lại, việc xử lý đồng thời bài toán IPO - niêm yết - gia nhập rổ chỉ số trong nước cần được thực hiện liên thông và nhanh chóng hơn nữa kết hợp với việc thiết kế phương án cấu trúc sở hữu ngay từ đầu nhằm thích ứng hoàn toàn với các tiêu chí khắt khe của các rổ cổ phiếu quốc tế. Nếu tất cả các bước đi trên được vận hành thông suốt và vừa khớp, tận dụng tối đa cơ chế gia nhập nhanh, tổng thời gian từ khi một doanh nghiệp quy mô lớn tiến hành IPO tới khi chính thức lọt vào bộ chỉ số của FTSE Russell có thể được rút ngắn một cách đột phá từ vài năm trước đây xuống chỉ còn khoảng 3 - 9 tháng (tùy thuộc vào điểm rơi của chu kỳ rà soát quốc tế). Đây chính là chìa khóa giúp các thương vụ Mega IPO trong làn sóng thứ 3 lập tức tiếp cận và hấp thụ dòng vốn lớn của các nhà đầu tư định chế toàn cầu, từ đó nâng cao hiệu quả đóng góp vào cấu trúc tăng trưởng bền vững của thị trường chứng khoán Việt Nam.

* Chuyên gia độc lập