Kinh tế xanh trước phép thử từ hoạt động khai thác khoáng sản biển sâu

Khai thác khoáng sản biển sâu hiện được xem là một trong những lĩnh vực gây tranh cãi nhất trong chiến lược phát triển bền vững toàn cầu. Các nhà khoa học cảnh báo rằng đây là môi trường còn rất ít được nghiên cứu, trong khi lại giữ vai trò then chốt đối với cân bằng sinh thái và sự sống trên Trái đất. Việc khai thác ở độ sâu hàng nghìn mét có thể gây ra những tác động lâu dài, thậm chí không thể đảo ngược, nếu được triển khai khi hiểu biết khoa học vẫn còn hạn chế.

HÀNG TRĂM TRIỆU USD ĐỔ VÀO MỘT LĨNH VỰC ÍT ĐƯỢC HIỂU BIẾT

Dù nhiều định chế tài chính lớn tuyên bố không tài trợ cho hoạt động khai thác khoáng sản biển sâu, các dòng vốn vẫn tiếp tục chảy vào những doanh nghiệp có liên quan đến lĩnh vực này.

Thực tế đó dấy lên những tranh luận ngày càng gay gắt về ranh giới giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế, nhu cầu bảo đảm nguồn cung khoáng sản chiến lược cho quá trình chuyển đổi năng lượng và trách nhiệm bảo vệ các hệ sinh thái đại dương mong manh.

Theo điều tra của DW, ít nhất 684 triệu USD (tương đương 581 triệu euro) đã được đầu tư vào các công ty có liên quan đến khai thác khoáng sản biển sâu, bất chấp việc nhiều định chế tài chính từng tuyên bố sẽ không tài trợ cho lĩnh vực này.

Dòng vốn đang hướng tới các doanh nghiệp tìm cách khai thác nickel, cobalt và đồng - những kim loại thiết yếu cho pin và các ngành công nghiệp công nghệ cao - từ các mỏ nằm sâu hàng nghìn mét dưới đáy đại dương. Đây là khu vực mà kiến thức khoa học còn cực kỳ hạn chế, khi đến nay chưa tới 0,001% diện tích đáy biển toàn cầu được khám phá.

DW phân tích, dựa trên hồ sơ doanh nghiệp do đơn vị điều tra của Greenpeace Đức tổng hợp, cho thấy trong số các nhà đầu tư có nhiều tên tuổi lớn của ngành tài chính thế giới như Deutsche Bank, UBS, Credit Suisse, Credit Agricole và BNP Paribas.

Các khoản đầu tư gia tăng trong bối cảnh Mỹ đang thúc đẩy khai thác khoáng sản biển sâu như một nguồn cung khoáng sản chiến lược trong tương lai, đặc biệt là các nguyên liệu phục vụ quá trình chuyển đổi năng lượng.

Ở chiều ngược lại, khoảng 40 quốc gia đã tuyên bố tạm dừng (moratorium) hoạt động khai thác này, cho rằng các rủi ro đối với những hệ sinh thái biển sâu mang tính sống còn cần được đánh giá đầy đủ trước khi cho phép triển khai ở quy mô thương mại.

“Biển sâu là nơi cư trú của những dạng sống phi thường, mong manh nhưng vô cùng thiết yếu đối với hành tinh,” bà Diva Amon, nhà sinh học biển và cố vấn khoa học tại Đại học California, nhận định. “Chúng ta vẫn chưa hiểu rõ những gì mình sắp phá hủy, và một khi đã mất đi thì không thể phục hồi.”

“GREENWASHING” TRONG CAM KẾT TÀI CHÍNH

Khi được DW liên hệ, Deutsche Bank và Credit Agricole cho biết các cam kết của họ chỉ áp dụng đối với việc tài trợ cho các dự án cụ thể, không bao gồm đầu tư vào doanh nghiệp.

Theo các chuyên gia, sự phân biệt này tạo ra kẽ hở cho phép ngân hàng tránh tài trợ trực tiếp cho từng dự án khai thác, trong khi vẫn nắm giữ cổ phần tại các công ty đang chuẩn bị tham gia lĩnh vực này.

“Đó là hành vi ‘tẩy xanh'", ông Mauricio Vargas, cựu chiến lược gia đầu tư, hiện là chuyên gia tài chính tại Greenpeace, nhận định. “Các ngân hàng muốn tránh rủi ro truyền thông tiêu cực liên quan đến các tranh cãi môi trường.”

Theo ông Vargas, nhiều tổ chức tài chính dựa vào các điều khoản kỹ thuật và ngoại lệ trong chính sách, với giả định rằng công chúng khó có thể hiểu hết tác động thực tế của các quyết định đầu tư.

Ông Andy Whitmore, đại diện Chiến dịch Chống khai thác khoáng sản biển sâu, cho rằng khoảng cách giữa cam kết công khai và thực tế đầu tư phản ánh những động lực nội bộ trong các ngân hàng.

“Các chính sách thường được soạn thảo rất cẩn trọng và có thể xuất phát từ thiện chí,” ông nói. “Tuy nhiên, áp lực phải đầu tư vào những lĩnh vực được coi là có khả năng sinh lời vẫn rất lớn.”

Tuy nhiên, vẫn tồn tại những trường hợp ngoại lệ. Theo thông tin từ DW, Storebrand - một trong những tập đoàn tài chính hàng đầu tại Na Uy - đã quyết định thoái vốn hàng triệu USD khỏi các công ty liên quan đến hoạt động khai thác khoáng sản biển sâu. Quyết định này được đưa ra dựa trên nguyên tắc thận trọng, trong bối cảnh bất định về mặt khoa học.

ESG VÀ NGHỊCH LÝ ĐẦU TƯ

Goldman Sachs hiện không có chính sách công khai phản đối khai thác khoáng sản biển sâu, dù tập đoàn này tự định vị là một trong những nhà đầu tư ESG hàng đầu. Theo DW, Goldman Sachs đang nắm giữ khoảng 187 triệu euro cổ phần tại các công ty tạo điều kiện cho hoạt động khai thác biển sâu.

“Goldman Sachs là một trong những nhà quản lý tài sản lớn nhất thế giới, và những gì họ làm thực sự có ý nghĩa,” ông Tariq Fancy, cựu Giám đốc đầu tư mảng đầu tư bền vững của BlackRock, nhận định.

Theo ông Fancy, việc xây dựng hình ảnh “xanh” thường rẻ hơn nhiều so với việc thay đổi thực chất, đặc biệt trong bối cảnh các CEO chịu áp lực tạo lợi nhuận trong chu kỳ ngắn hạn, thường chỉ khoảng 5 năm.

Không chỉ vốn tư nhân, tiền thuế của người dân cũng đang gián tiếp chảy vào lĩnh vực gây tranh cãi này. Phân tích dữ liệu của tổ chức Anti-Corruption Data Collective (ACDC) cho thấy nguồn vốn từ các quốc gia ủng hộ tạm dừng khai thác đáy biển vẫn được đầu tư vào các công ty liên quan.

Bên cạnh đó, quỹ đầu tư tư nhân Triton IV huy động vốn từ các quỹ hưu trí công tại châu Âu và Canada, dù chính phủ các nước này công khai phản đối khai thác khoáng sản biển sâu. Điều này làm dấy lên lo ngại về mức độ minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý tài sản công.

Theo các nhà khoa học, hệ lụy tiềm tàng không chỉ dừng ở mất đa dạng sinh học. Nhiều vi sinh vật biển sâu đã và đang được ứng dụng trong y học, từ enzyme phục vụ xét nghiệm PCR SARS-CoV-2 đến các hợp chất đang được nghiên cứu trong điều trị ung thư.

“Vẫn còn quá nhiều điều khoa học chưa biết về biển sâu,” bà Diva Amon nhấn mạnh. “Nếu công chúng hiểu rõ hơn về những giá trị này, có lẽ chúng ta sẽ không đặt câu hỏi về việc khai thác chúng.”