Anh “đánh cược” với chuyển dịch xanh: Lao động dầu khí trước nguy cơ bị bỏ lại

Từ “thủ phủ dầu khí” Aberdeen đến các giàn khoan ngoài khơi Biển Bắc, làn sóng chuyển đổi năng lượng đang làm thay đổi sâu sắc cấu trúc việc làm tại Anh. Trong khi chính phủ đẩy mạnh đầu tư vào điện gió và các nguồn năng lượng sạch, nhiều lao động kỳ cựu trong ngành dầu khí lại đối mặt với nguy cơ bị gạt ra bên lề của chính quá trình chuyển đổi mà họ từng góp phần tạo nền tảng.

ÁP LỰC CHUYỂN DỊCH TẠI “THỦ PHỦ NĂNG LƯỢNG”

Tại Aberdeen, thành phố được mệnh danh là “thủ phủ năng lượng” của Vương quốc Anh, những thay đổi trong chính sách năng lượng quốc gia đang tác động trực tiếp tới đời sống kinh tế - xã hội và thị trường lao động địa phương.

Trong nhiều thập kỷ, Aberdeen là trung tâm của ngành công nghiệp dầu khí Biển Bắc - một trụ cột quan trọng của nền kinh tế Anh. Tuy nhiên, trong bối cảnh quốc gia này cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, vai trò của nhiên liệu hóa thạch đang dần bị thu hẹp.

Chính phủ Anh đã ngừng cấp phép mới cho các dự án khai thác dầu khí tại Biển Bắc, đồng thời chuyển hướng mạnh mẽ sang phát triển năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió ngoài khơi. Đây được xem là một trong những trụ cột chiến lược giúp Anh và châu Âu giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch và cắt giảm phát thải carbon.

Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi này không chỉ đơn thuần là thay đổi cơ cấu nguồn năng lượng, mà còn kéo theo sự dịch chuyển sâu sắc về cơ cấu việc làm. Đối với những người lao động đã gắn bó hàng chục năm với ngành dầu khí, sự thay đổi diễn ra nhanh chóng khiến họ không khỏi lo ngại.

Ông Andy Shirreffs, một thợ điện ngoài khơi với hơn 40 năm kinh nghiệm, là một ví dụ điển hình. Trong suốt sự nghiệp của mình, ông thường xuyên di chuyển từ Aberdeen tới các giàn khoan giữa Biển Bắc, làm việc trong điều kiện khắc nghiệt kéo dài hàng tuần.

Theo ông, ngành dầu khí đang bị “hi sinh” để phục vụ cho mục tiêu chuyển đổi xanh, trong khi những lao động giàu kinh nghiệm như ông lại chưa tìm được vị trí phù hợp trong các lĩnh vực mới. “Những người có kỹ năng, kinh nghiệm và khả năng làm việc ngoài khơi - vốn là những yếu tố rất quan trọng - lại đang dần bị gạt ra bên lề,” ông chia sẻ.

Cảm nhận này không phải là cá biệt. Nhiều lao động trong ngành dầu khí tại Aberdeen cho rằng họ đang đối mặt với một tương lai bất định, khi công việc truyền thống dần biến mất, trong khi các cơ hội mới chưa thực sự rõ ràng.

VIỆC LÀM XANH CHƯA THEO KỊP TỐC ĐỘ SUY GIẢM CỦA DẦU KHÍ

Chính phủ Anh nhiều lần khẳng định rằng quá trình chuyển dịch năng lượng sẽ tạo ra một làn sóng việc làm mới trong lĩnh vực năng lượng sạch. Theo kế hoạch, khoảng 400.000 việc làm kỹ năng cao sẽ được tạo ra vào năm 2030.

Tuy nhiên, thực tế trên thị trường lao động lại cho thấy một bức tranh kém lạc quan hơn. Ngành dầu khí tại Anh hiện đang mất khoảng 1.000 việc làm mỗi tháng, trong khi tốc độ tạo việc làm trong lĩnh vực năng lượng tái tạo chưa đủ nhanh để bù đắp. Điều này tạo ra một “khoảng trống chuyển đổi” - nơi người lao động rơi vào trạng thái mất việc hoặc phải chuyển sang các công việc không tương xứng với kỹ năng.

Một trong những rào cản lớn là sự không đồng bộ giữa nhu cầu của doanh nghiệp và khả năng tiếp cận của người lao động. Nhiều vị trí việc làm trong lĩnh vực năng lượng xanh đòi hỏi các chứng chỉ mới, đào tạo bổ sung hoặc kinh nghiệm cụ thể, khiến quá trình chuyển đổi nghề nghiệp trở nên khó khăn.

Bên cạnh đó, các công việc trong lĩnh vực năng lượng tái tạo thường tập trung ở những khu vực khác hoặc có điều kiện làm việc khác biệt, khiến không phải lao động nào cũng sẵn sàng hoặc có khả năng chuyển đổi.

Tại Aberdeen, Trung tâm Công nghệ Net Zero đang đóng vai trò cầu nối quan trọng trong quá trình này. Trung tâm hợp tác với doanh nghiệp để xác định các thách thức công nghệ và thúc đẩy việc ứng dụng các giải pháp mới, đồng thời hỗ trợ chuyển giao kỹ năng từ ngành dầu khí sang các lĩnh vực năng lượng tái tạo.

Một trong những trọng tâm là phát triển điện gió ngoài khơi - lĩnh vực được kỳ vọng sẽ trở thành động lực tăng trưởng chính trong giai đoạn tới. Tuy nhiên, ngay cả trong lĩnh vực này, nhu cầu nhân lực vẫn chưa tăng đủ nhanh để hấp thụ lực lượng lao động từ ngành dầu khí đang thu hẹp.

BÀI TOÁN CHUYỂN DỊCH CÔNG BẰNG VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH

Trước những thách thức nêu trên, vấn đề “chuyển dịch công bằng” (just transition) đang trở thành trọng tâm trong các cuộc thảo luận về chính sách năng lượng tại Anh.

Các sáng kiến như Khu vực Chuyển dịch Năng lượng Aberdeen đang được triển khai nhằm kết nối nhu cầu của doanh nghiệp với kỹ năng sẵn có của người lao động. Mục tiêu là tận dụng kinh nghiệm tích lũy hàng chục năm trong ngành dầu khí để phục vụ cho các lĩnh vực mới như điện gió ngoài khơi, hydrogen và công nghệ thu giữ carbon.

Song song với đó, hệ thống đào tạo nghề cũng đang được điều chỉnh để đáp ứng nhu cầu mới. Các cơ sở như Cao đẳng Đông Bắc Scotland đã mở rộng chương trình đào tạo, với sự tham gia trực tiếp của các chuyên gia trong ngành.

Đáng chú ý, nhiều kỹ năng truyền thống vẫn giữ vai trò quan trọng trong bối cảnh mới. Chẳng hạn, kỹ năng hàn - vốn thiết yếu trong vận hành giàn khoan - không chỉ cần thiết cho việc tháo dỡ các công trình dầu khí cũ, mà còn đóng vai trò quan trọng trong xây dựng và bảo trì hạ tầng năng lượng tái tạo.

Tuy nhiên, bài toán không chỉ nằm ở đào tạo hay công nghệ, mà còn liên quan đến chiến lược phát triển tổng thể của ngành năng lượng. Sản lượng dầu khí tại Biển Bắc đã giảm hơn 75% kể từ khi đạt đỉnh vào năm 1999, do trữ lượng suy giảm và chi phí khai thác tăng cao. Việc làm trong ngành cũng đã giảm một nửa trong vòng một thập kỷ qua, ngay cả khi chính phủ vẫn duy trì các chính sách hỗ trợ.

Trong bối cảnh đó, một số ý kiến cho rằng việc giảm dần vai trò của dầu khí là xu hướng tất yếu, và chính phủ cần chủ động định hình quá trình chuyển đổi thay vì để thị trường tự điều chỉnh. Tuy nhiên, các doanh nghiệp trong ngành lại đưa ra quan điểm khác. Họ cho rằng dầu khí vẫn sẽ đóng vai trò quan trọng trong nhiều thập kỷ tới, đặc biệt trong giai đoạn chuyển tiếp.

Theo ước tính, Vương quốc Anh sẽ cần từ 10-15 tỷ thùng dầu và khí đốt từ nay đến năm 2050 để phục vụ nhu cầu năng lượng. Trong khi đó, sản lượng trong nước hiện chỉ đáp ứng chưa tới một phần ba nhu cầu.

Do đó, việc tiếp tục khai thác trong nước được cho là sẽ giúp giảm phụ thuộc vào nhập khẩu, đồng thời duy trì việc làm và năng lực công nghiệp. Từ góc độ chính sách, điều này đặt ra yêu cầu cân bằng giữa hai mục tiêu: thúc đẩy chuyển đổi xanh và đảm bảo an ninh năng lượng, đồng thời bảo vệ sinh kế cho người lao động.

Trong bối cảnh Việt Nam cũng đang thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và thực hiện các cam kết giảm phát thải, câu chuyện từ Anh cho thấy một thực tế rõ ràng: quá trình “xanh hóa” nền kinh tế không thể tách rời bài toán việc làm.

Nếu không có chiến lược phù hợp, những ngành từng đóng vai trò trụ cột có thể suy giảm nhanh hơn khả năng hình thành các lĩnh vực mới, tạo ra khoảng trống lớn về lao động và an sinh xã hội. Ngược lại, nếu tận dụng tốt nguồn nhân lực sẵn có và có lộ trình chuyển đổi hợp lý, quá trình này có thể trở thành cơ hội để tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng bền vững hơn.