Ngày thứ Hai (25/5), Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết các cuộc đàm phán đang “tiến triển tốt”, đồng thời nhắc lại cảnh báo rằng giao tranh sẽ nối lại nếu hai bên không đạt được thỏa thuận.
Tuy nhiên, thời điểm hoàn tất thỏa thuận, cách thức triển
khai và lộ trình có hiệu lực của từng nội dung vẫn chưa rõ ràng. Theo hãng tin AP, các thông tin
hiện có được tiết lộ bởi hai quan chức trong khu vực và một quan chức Mỹ. Những
người này đề nghị giấu tên vì quá trình đàm phán còn nhạy cảm.
Một phái đoàn do Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher
Qalibaf dẫn đầu đã tới Qatar vào thứ Hai để tham gia đàm phán. Nội dung thảo luận
chưa được công bố. Vào tháng trước, ông Qalibaf cũng dẫn đầu phái đoàn Iran
trong cuộc đàm phán trực tiếp mang tính lịch sử với Phó Tổng thống Mỹ JD Vance
tại Pakistan.
Theo người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei, hai
bên đã đạt được đồng thuận về “phần lớn các vấn đề” trong cuộc đàm phán tại
Qatar nhưng vẫn còn một số nội dung cần tiếp tục xử lý.
“Không ai có thể khẳng định rằng điều đó đồng nghĩa một thỏa
thuận sắp được ký kết”, ông Baghaei nói với báo chí.
Dưới đây là những điểm đã rõ và những vấn đề vẫn còn bỏ ngỏ
về thỏa thuận hòa bình đang được đàm phán giữa Mỹ và Iran.
CHIẾN TRANH SẼ KẾT THÚC
Trong 12 tuần kể từ khi Mỹ và Israel phát động chiến dịch
quân sự nhằm vào Iran, Tehran vẫn khẳng định mọi thỏa thuận phải đặt trọng tâm
vào việc chấm dứt giao tranh trên tất cả các mặt trận. Yêu cầu này bao gồm cả
Lebanon, nơi lực lượng Hezbollah được Iran hậu thuẫn đã giao tranh với Israel từ
những ngày đầu của cuộc chiến.
Một lệnh ngừng bắn mong manh đã được duy trì từ ngày 7/4 đến
nay, dù khu vực vẫn ghi nhận một số vụ tấn công bằng máy bay không người lái và
tên lửa nhằm vào Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), cùng một số vụ đụng
độ ở eo biển Hormuz.
Nếu hai bên đạt được một thỏa thuận ngừng bắn lâu dài hơn,
hoạt động vận tải biển toàn cầu có thể dần nối lại qua eo biển này. Đây là tuyến
hàng hải chiến lược, nơi ước tính khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu đi
qua. Thỏa thuận cũng có thể mở đường cho việc khôi phục hạ tầng năng lượng và
các cơ sở thiết yếu khác tại Trung Đông.
Theo hai quan chức khu vực, dự thảo thỏa thuận bao gồm nội dung chấm dứt xung đột giữa Israel và
Hezbollah, đồng thời đưa ra cam kết không can thiệp vào công việc nội bộ của
các nước trong khu vực. Điều khoản này được hiểu là liên quan đến sự hậu thuẫn
của Iran dành cho các lực lượng đồng minh trong khu vực, gồm Houthi tại Yemen,
Hamas tại Gaza và các nhóm vũ trang Shiite tại Iraq.
Một quan chức khu vực cho biết Mỹ muốn Israel có quyền đáp
trả những mối đe dọa mà Washington cho là xuất phát từ Lebanon, trong khi Iran
phản đối yêu cầu này. Còn theo một quan chức Mỹ, thỏa thuận sẽ bảo đảm quyền tự
vệ của Israel trước các mối đe dọa.
EO BIỂN HORMUZ SẼ ĐƯỢC MỞ LẠI TỪNG BƯỚC
Cả phía Mỹ và Israel cho biết mục tiêu của chiến dịch quân sự
nhằm vào Iran là hủy bỏ chương trình hạt nhân, kiềm chế chương trình tên lửa và
chấm dứt sự hậu thuẫn của Tehran đối với các lực lượng vũ trang trong khu vực.
Tuy nhiên, việc Iran siết kiểm soát eo biển Hormuz - tuyến
hàng hải vẫn mở cho tàu thuyền quốc tế trước khi chiến sự nổ ra - nhanh chóng
trở thành mối lo lớn của thế giới. Hàng trăm tàu chở dầu, khí tự nhiên, phân
bón và nhiều loại hàng hóa khác bị mắc kẹt, đẩy giá cả tăng mạnh không chỉ
trong khu vực mà còn trên thị trường toàn cầu.
Theo hai quan chức khu vực, dự thảo thỏa thuận đang được thảo
luận sẽ cho phép từng bước mở lại eo biển Hormuz. Quá trình này sẽ diễn ra song
song với việc Mỹ chấm dứt lệnh phong tỏa các hải cảng của Iran - biện pháp được
Washington áp dụng từ ngày 17/4.
Lệnh phong tỏa của Mỹ đã hạn chế đáng kể khả năng xuất khẩu
dầu của Iran, khiến nguồn thu của nền kinh tế nước này tiếp tục chịu sức ép. Một
quan chức khu vực cho biết Mỹ sẽ cho phép Iran nối lại hoạt động bán dầu thông
qua các cơ chế miễn trừ trừng phạt. Theo quan chức này, trong vòng 60 ngày tiếp
theo, các bên sẽ tiếp tục đàm phán về việc nới lỏng trừng phạt và giải phóng
hàng tỷ USD tài sản của Iran đang bị phong tỏa.
IRAN SẼ TỪ BỎ KHO URANIUM ĐÃ LÀM GIÀU Ở MỨC CAO
Chương trình hạt nhân của Iran là một trong những vấn đề cốt
lõi trong căng thẳng giữa Tehran với Mỹ và Israel. Washington và Tel Aviv lo ngại
Iran có thể tiến tới phát triển vũ khí hạt nhân, dù Tehran nhiều lần khẳng định
chương trình này chỉ phục vụ mục đích hòa bình.
Theo các quan chức khu vực, trong khuôn khổ thỏa thuận đang
được thảo luận, Iran sẽ đồng ý từ bỏ kho uranium đã làm giàu ở mức cao. Tuy nhiên,
cách thức thực hiện cam kết này vẫn cần được đàm phán thêm trong giai đoạn 60
ngày tiếp theo. Một quan chức nắm rõ nội dung đàm phán cho biết một phần
uranium nhiều khả năng sẽ được pha loãng để giảm mức độ làm giàu, trong khi phần
còn lại có thể được chuyển sang một nước thứ ba. Nga đã đề nghị tiếp nhận lượng
uranium này.
Vị quan chức Mỹ cũng xác nhận mốc thời gian 60 ngày và cho
biết Iran sẽ không được nới lỏng trừng phạt nếu không từ bỏ kho uranium trên.
Tuy nhiên, theo người phát ngôn Baghaei của Bộ Ngoại giao Iran, trọng tâm hiện nay của các cuộc
đàm phán là chấm dứt chiến tranh, chứ chưa đi sâu vào chi tiết của vấn đề hạt
nhân.
“Ở giai đoạn này, chúng tôi chưa thảo luận chi tiết về vấn đề
hạt nhân”, ông Baghaei nói.
Theo Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), Iran hiện
sở hữu 440,9 kg uranium được làm giàu tới độ tinh khiết 60%. Đây là mức chỉ còn
cách một bước kỹ thuật so với ngưỡng 90% - thường được xem là cấp độ có thể dùng
cho vũ khí hạt nhân.
Iran khẳng định nước này có quyền “không thể bị tước bỏ” đối
với công nghệ hạt nhân, đồng thời nhấn mạnh chương trình hạt nhân của Tehran
mang mục đích hòa bình. Hôm Chủ nhật (24/5), phát biểu trên truyền hình nhà nước,
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nói rằng Iran sẵn sàng “bảo đảm với thế giới
rằng chúng tôi không theo đuổi vũ khí hạt nhân”.
NHỮNG ĐIỂM CÒN BỎ NGỎ
“Các cuộc đàm phán với Cộng hòa Hồi giáo Iran đang tiến triển
tốt!”, Tổng thống Trump viết trong một bài đăng trên mạng xã hội Truth Social
ngày thứ Hai.
Ông Trump cho biết hai bên hoặc sẽ đạt được “một thỏa thuận
tốt cho tất cả”, hoặc sẽ không có thỏa thuận nào. Trong trường hợp đàm phán đổ
vỡ, giao tranh có thể được nối lại với quy mô lớn hơn - kịch bản ông cho rằng
“không ai mong muốn”.
Dù Washington cho rằng đàm phán đang tiến triển, nhiều vấn đề
then chốt vẫn chưa được giải quyết. Trong đó có việc Iran có được tiếp tục làm
giàu uranium hay không và nếu có thì ở mức độ nào. Tương lai chương trình tên lửa
của Iran cũng là một điểm còn bỏ ngỏ, nhất là khi Israel coi năng lực này là một
mối đe dọa lớn.
Khi phát động chiến dịch quân sự, Mỹ và Israel từng kỳ vọng
các cuộc biểu tình trên toàn Iran hồi đầu năm sẽ gia tăng sức ép lên chính quyền
Tehran. Tuy nhiên, khả năng thay đổi bộ máy lãnh đạo Iran dường như không còn
là nội dung được thảo luận trong các cuộc đàm phán hiện nay.
Theo các nguồn tin, dự thảo thỏa thuận cũng không đề cập đến
một số yêu cầu mà Iran từng nêu ra trước đây, gồm việc lực lượng Mỹ rút khỏi
khu vực và vấn đề bồi thường thiệt hại do chiến tranh gây ra.
