Phân loại rác tại nguồn đã được triển khai tại nhiều địa phương nhưng hiệu quả chưa đồng đều. Theo các chuyên gia, bên cạnh hạ tầng thu gom, vận chuyển và xử lý chưa đồng bộ, việc xác định đầu ra và tạo giá trị kinh tế từ rác sau phân loại vẫn là những điểm nghẽn cần tháo gỡ...

Ngày 28/8/2026, Báo Điện tử Tuổi Trẻ phối hợp với Liên minh Tái chế Bao bì Việt Nam (PRO Việt Nam) tổ chức Hội thảo “Phân loại rác tại nguồn: Đồng bộ hạ tầng - Thực thi hiệu quả”.

Tại hội thảo, các chuyên gia cho rằng việc phân loại rác tại nguồn vẫn đối mặt với nhiều điểm nghẽn, trong đó hạ tầng thu gom, xử lý và đầu ra của chất thải sau phân loại là những vấn đề cần được giải quyết để nâng cao hiệu quả thực thi.

HẠ TẦNG CẦN ĐƯỢC HOÀN THIỆN

Trình bày tham luận tại hội thảo, ông Đỗ Tiến Đoàn, Phó Trưởng phòng, Phòng Quản lý chất thải, Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết năm 2025, tổng lượng chất thải rắn sinh hoạt phát sinh trên cả nước đạt 72.341 tấn/ngày. Trong đó, khu vực đô thị phát sinh 39.194 tấn/ngày, chiếm 54,17%; khu vực nông thôn khoảng 33.147 tấn/ngày, chiếm 45,82%.

Tỷ lệ thu gom, xử lý tại đô thị đạt trung bình 97,59%, vượt chỉ tiêu Quốc hội đề ra là 95%. Trong khi đó, tỷ lệ này tại khu vực nông thôn đạt khoảng 84,14%.

Tuy nhiên, ông Đoàn cho biết hệ thống thu gom sau sáp nhập các địa phương còn manh mún, phương tiện vẫn cũ kỹ, lạc hậu như xe ba gác, xe kéo. Hạ tầng tập kết và trung chuyển cũng chưa đáp ứng kịp sự mở rộng của địa bàn.

"Ý thức của người dân vẫn là một thách thức khi thói quen phân loại rác đúng quy định chưa được hình thành đầy đủ. Bên cạnh đó, hạ tầng thu gom, vận chuyển còn thiếu đồng bộ, chưa đáp ứng kịp yêu cầu trên địa bàn sau sáp nhập. Công nghệ xử lý vẫn phụ thuộc lớn vào chôn lấp, trong khi việc áp dụng công nghệ mới đòi hỏi chi phí đầu tư cao và năng lực vận hành lớn".

Trong khâu xử lý, chôn lấp vẫn là phương pháp chủ yếu, chiếm 64% với 1.178 bãi, trong đó chỉ có 491 bãi chôn lấp hợp vệ sinh. Các phương pháp khác gồm đốt không phát điện 21,5%, sản xuất phân compost 16,1%, đốt có phát điện 12,69% và tái chế.

"Hạ tầng xử lý cơ bản đáp ứng tại các đô thị nhưng chưa đáp ứng tại khu vực nông thôn, miền núi. Nhiều bãi chôn lấp nhanh chóng rơi vào tình trạng quá tải sau khi sáp nhập địa giới hành chính. Công nghệ đốt rác phát điện còn hạn chế và vướng mắc trong xử lý tro xỉ, trong khi tỷ lệ tái chế còn thấp", ông Đoàn nêu thực tế.

Hiện có 26/34 tỉnh, thành phố đã thí điểm phân loại rác tại nguồn. Tuy nhiên, việc phân loại chưa đồng bộ, người dân chưa tuân thủ tốt, dẫn đến tình trạng rác sau phân loại vẫn bị thu gom chung, làm giảm hiệu quả xử lý.

ĐỀ XUẤT SỬ DỤNG "ĐÒN BẨY" KINH TẾ

Từ thực tế, ông Phạm Văn Khanh, Giám đốc Liên hiệp Hợp tác xã Môi trường Đồng Tâm, cho rằng để phân loại rác tại nguồn đi vào thực chất, trước hết cần xác định rõ rác sinh hoạt của hộ dân gồm những thành phần nào và tỷ trọng từng loại ra sao.

Rác thải phát sinh từ nhiều nguồn như cơ quan, xí nghiệp, trường học..., trong đó rác sinh hoạt từ các hộ dân chiếm tỷ lệ lớn. Việc tiếp cận từ công việc thu gom hằng ngày sẽ giúp hình dung rõ hơn cách thức phân loại rác tại nguồn.

"Mỗi buổi sáng, người thu gom đưa thùng rác đến từng hộ dân. Một số hộ đã phân loại thành hai nhóm, trong đó rác sinh hoạt hằng ngày được để riêng với một số loại như giấy. Khi tiếp nhận, người thu gom tiếp tục tách giấy, nhựa, dây, chai... để bán, qua đó tạo thêm thu nhập", ông Khanh nói.

"Lực lượng thu gom rác dân lập đã thực hiện việc phân loại từ lâu, trước khi các giải pháp phân loại rác được quan tâm nhằm phục vụ tái chế và giảm ô nhiễm.

Để việc phân loại rác tại nguồn được triển khai hiệu quả hơn, bên cạnh tuyên truyền, vận động cần có thêm những cơ chế tạo động lực cho người dân và lực lượng thu gom, trong đó có thể sử dụng “đòn bẩy” kinh tế để thúc đẩy phân loại rác tại nguồn".

Do đó, ông Khanh đề xuất chia rác hữu cơ, chủ yếu là thức ăn, thực phẩm, thành một nhóm; rác vô cơ gồm hai nhóm có giá trị tái chế cao và thấp. Cách phân loại này phù hợp với hoạt động thu gom, đồng thời tạo điều kiện thu hồi, mua bán các loại chất thải có giá trị.

Ngoài ra, có thể sử dụng "đòn bẩy" kinh tế để thúc đẩy phân loại rác tại nguồn, trong đó khâu thu mua phế liệu cần được xem xét lại, đặc biệt là hoạt động của các vựa thu mua giấy, chai và phế liệu. Các cơ sở này có thể được nâng cấp thành các trung tâm thu hồi tài nguyên.

Ông Khanh ví mối quan hệ giữa người thu gom rác và các vựa giấy, chai như “răng với môi”, không thể tách rời. Nếu thiếu lực lượng thu gom và hệ thống thu mua phế liệu, khó hình thành chuỗi tái chế hiệu quả. Vì vậy, ông đề xuất nâng cấp các vựa thu mua phế liệu thành nơi thu hồi tài nguyên, kết nối người thu gom rác với hoạt động phân loại tại nguồn và chuỗi tái chế.

CẦN XÁC ĐỊNH "ĐẦU RA" CỦA CHẤT THẢI

Theo ông Cao Văn Tuấn, Thành viên chuyên trách Hội đồng thành viên Công ty TNHH MTV Môi trường Đô thị TP. Hồ Chí Minh (CITENCO), phân loại rác tại nguồn chỉ có thể thành công khi hạ tầng được đầu tư đồng bộ từ thu gom, trung chuyển, vận chuyển đến xử lý, tái chế.

Từ thực tế tại TP. Hồ Chí Minh, ông Tuấn cho rằng trước mắt có thể phân loại thành 2 nhóm: chất thải có khả năng tái chế và chất thải rắn sinh hoạt còn lại. Sau khi phân loại tại hộ gia đình và nơi phát sinh chất thải, các dòng rác cần được thu gom, vận chuyển, trung chuyển, xử lý và tái chế riêng biệt.

"Chỉ khi toàn bộ các khâu được tổ chức đồng bộ mới có thể chứng minh với người dân rằng phân loại rác không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn tạo ra giá trị kinh tế, trong đó người dân có thể bán chất thải tái chế", ông Tuấn nhấn mạnh; đồng thời cho rằng để triển khai hiệu quả,  cần sự chung tay của 5 bên gồm: Nhà nước, người dân, doanh nghiệp, nhà giáo và nhà khoa học. Khi thực hiện đồng bộ, nguồn tài nguyên trong rác thải sẽ được tận dụng tốt hơn, góp phần thúc đẩy kinh tế tuần hoàn và hướng tới môi trường xanh hơn.

Từ góc độ quản lý, ông Hồ Kim Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhận định quản lý chất thải cần hướng tới mục tiêu coi chất thải là tài nguyên và phải tính toán yếu tố kinh tế trong toàn bộ quá trình.

Bên cạnh việc đồng bộ hạ tầng phân loại, thu gom và vận chuyển, vấn đề quan trọng là xác định đầu ra của chất thải sau phân loại và cách thức sử dụng nguồn chất thải này. Đây cũng là cơ sở để tính toán ngược lại bài toán phân loại, thu gom và vận chuyển.

Tại nhiều địa phương, chất thải vẫn được nhìn nhận đơn thuần là thứ cần mang đi xử lý, trong khi đầu ra sau phân loại, giá trị kinh tế và mục đích sử dụng chưa được quan tâm đầy đủ. Đây là một trong những nguyên nhân dẫn tới tình trạng người dân phân loại nhưng sau đó rác lại được thu gom chung.

Để giải quyết tình trạng này và đưa việc phân loại rác tại nguồn đi vào thực chất, ông Trung đề nghị các địa phương cần xác định và tìm kiếm đầu ra cho từng dòng chất thải, từ rác vô cơ, rác hữu cơ, rác thực phẩm đến rác thải nông thôn và phụ phẩm nông nghiệp. Những dòng chất thải này có thể được sử dụng để tạo ra điện hoặc giá trị kinh tế; chất thải có khả năng tái chế cao hoặc thấp cũng có thể gắn với giá trị kinh tế tương ứng.

Phân loại rác tại nguồn cần được tiếp cận theo ba hướng gồm tiếp tục truyền thông và xây dựng nhận thức; xây dựng cơ chế khuyến khích kết hợp ứng dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả thu gom; đồng thời xây dựng năng lực và công nghệ tái chế.

Khi rác đã được phân loại và thu gom, vấn đề tiếp theo là xử lý nguồn vật liệu này như thế nào và nâng cao giá trị của rác sau thu gom thông qua phát triển chuỗi tái chế. Khi sản phẩm cuối cùng của quá trình tái chế có giá trị, toàn bộ chuỗi thu gom mới có điều kiện vận hành hiệu quả.

Việt Nam không thiếu ý thức phân loại rác và hệ thống thu gom ve chai cũng phát triển mạnh. Điều cần thiết là một hệ thống đủ minh bạch và nhất quán để biến ý thức đó thành thói quen bền vững.