Khi hiện tượng El Nino xảy ra, với mức thiếu hụt dung tích tích trữ cuối mùa lũ tại các hồ chứa, kết hợp với suy giảm dòng chảy các tháng mùa cạn sẽ càng làm gia tăng nguy cơ mất an ninh nguồn nước các lưu vực sông trên cả nước. Điều này đặt ra yêu cầu chủ động tích nước, điều hòa, phân phối nguồn nước, bảo đảm an ninh nguồn nước mùa khô 2027, không chờ đến khi xảy ra thiếu nước mới ứng phó…

Việt Nam có nguồn nước mặt tương đối dồi dào với 3.450 sông, suối có chiều dài từ 10 km trở lên, tổng lượng dòng chảy hàng năm khoảng 844 tỷ m3, tập trung chủ yếu tại 13 lưu vực sông lớn. Trong đó, lưu vực sông Cửu Long chiếm 56,2%, lưu vực sông Hồng- Thái Bình chiếm khoảng 18% tổng lượng nước mặt cả nước.

Tuy nhiên, nguồn nước phân bố không đều theo không gian và thời gian; mùa cạn kéo dài 7-9 tháng nhưng chỉ chiếm khoảng 20-40% lượng dòng chảy năm. Đáng lưu ý, 05/13 lưu vực sông phụ thuộc vào nguồn nước từ ngoài biên giới, trong đó lưu vực sông Cửu Long phụ thuộc gần 95%, lưu vực sông Hồng- Thái Bình gần 40%; tổng lượng nước từ nước ngoài chảy vào Việt Nam chiếm khoảng 60% tổng lượng nước trung bình hằng năm.

NGUY CƠ THIẾU HỤT NGUỒN NƯỚC, XÂM NHẬP MẶN XUẤT HIỆN SỚM VÀ LẤN SÂU

Tại họp báo thường kỳ do Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức ngày 16/9, ông Ngô Mạnh Hà Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước, cho biết theo thống kê hiện trạng nguồn nước, từ tháng 5/2026, nguồn nước trên đa số sông, suối đã bắt đầu chịu ảnh hưởng của El Nino và có xu thế thấp hơn trung bình nhiều năm. Trong giai đoạn tháng 6-8/2026, dòng chảy trên hầu hết các sông, suối thuộc 12 lưu vực sông lớn thấp hơn từ 10-75% so với trung bình nhiều năm, trừ lưu vực sông Hồng và dòng chính sông Mã.

Dự báo lượng mưa có thể thiếu hụt 10-40%, trong khi xâm nhập mặn có khả năng xuất hiện sớm và lấn sâu. Xu hướng thiếu hụt nguồn nước hiện nay tương đồng với diễn biến trong các năm 2015 và 2019, là những năm chịu ảnh hưởng lớn của El Nino.

Dẫn bài học từ các mùa hạn 2015-2016 và 2019-2020, ông Hà cho biết rủi ro bắt đầu từ cuối mùa lũ và nguồn nước các sông, suối, hồ chứa trên các lưu vực sông lớn có nguy cơ xảy ra thiếu hụt lượng nước tích trữ các hồ. Trong đó, với mức thiếu hụt dòng chảy trong các tháng mùa lũ so với trung bình nhiều năm, đặc biệt là trên các lưu vực sông khu vực miền Trung, Tây Nguyên và Nam Bộ thì nguy cơ cao các hồ chứa sẽ không thể tích đủ nước để cấp cho mùa cạn.

Rủi ro tiếp theo được Cục Quản lý tài nguyên nước chỉ ra là thiếu hụt dòng chảy trên các sông. Việc thiếu hụt lượng mưa và mùa mưa kết thúc sớm còn gây suy giảm dòng chảy trên các sông, suối trong các tháng mùa cạn. Theo thống kê dòng chảy các tháng mùa cạn một số năm hạn điển hình (năm 2015-2016, 2019-2020) trên các sông, suối trên các lưu vực sông lớn thì dòng chảy trên các sông, suối chính thuộc các lưu vực sông lớn thiếu hụt từ 15-78% so với trung bình nhiều năm.

Trong đó, các sông, suối khu vực miền Trung, Nam Trung Bộ, Tây Nguyên, Nam Bộ có mức thiếu hụt cao (trên 40%); đặc biệt một số sông, suối có mức thiếu hụt rất cao (trên 60%) như sông Kôn, sông Ba.

Đáng chú ý, ông Hà cho rằng khi hiện tượng El Nino xảy ra, với mức thiếu hụt dung tích tích trữ cuối mùa lũ tại các hồ chứa (74% hồ thủy điện thiếu hụt từ 15-80% và 40% hồ thủy lợi thiếu hụt từ 20-87%) và kết hợp với suy giảm dòng chảy các tháng mùa cạn (nguy cơ thiếu hụt 15-78% so với trung bình nhiều năm) sẽ càng làm gia tăng nguy cơ mất an ninh nguồn nước trên các lưu vực sông và trên cả nước.

Qua sơ bộ đánh giá, nhận diện, Cục Quản lý tài nguyên nước chỉ ra tác động chủ yếu của El Nino đến an ninh nguồn nước cấp cho sinh hoạt trên các nhóm lưu vực sông; Bảo đảm nguồn nước cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ; Ảnh hưởng đến nguồn nước cấp cho nông nghiệp; Bảo đảm nguồn nước góp phần đảm bảo an ninh năng lượng.

Tại nhóm lưu vực Bằng Giang- Kỳ Cùng, Hồng- Thái Bình, Mã và Cả, có hạ tầng thủy lợi tương đối đồng bộ nhưng vẫn đối mặt nguy cơ thiếu nước do dòng chảy và mực nước sông suy giảm. Khoảng 29 triệu dân có thể bị ảnh hưởng nguồn nước sinh hoạt, sản xuất, kinh doanh và dịch vụ.

Xâm nhập mặn trên sông Cả có thể vào sâu 32 km, sông Mã 28-30 km. Khoảng 800.000 ha đất sản xuất nông nghiệp tại các lưu vực này cũng có nguy cơ thiếu nước, trong đó ảnh hưởng rõ đến khả năng lấy nước của các hệ thống thủy lợi lớn trên sông Hồng như Bắc Hưng Hải, Bắc Đuống, Nhuệ- Đáy.

Dòng chảy mùa cạn tại một số sông được dự báo suy giảm mạnh, như sông Chu 56,4%, sông Đà 47,3% và sông Cả 46,8%.

Tại lưu vực sông duyên hải Nam Trung Bộ, nguy cơ thiếu nước cao hơn do các lưu vực ngắn, dốc, mùa khô kéo dài và khả năng trữ, điều tiết hạn chế. Dòng chảy sông Kôn có thể giảm 72,8%, sông Ba giảm 67,5% và sông Thu Bồn giảm 52,8%.

Điều này dẫn đến nguy cơ thiếu nước sinh hoạt và sản xuất, nhất là tại Đà Nẵng (nơi có nhà máy nước lớn như Cầu Đỏ công suất 366.000 m3/ngày đêm, Hòa Liên công suất 120.000 m3/ngày đêm, phụ thuộc lớn vào điều tiết nước của các hồ chứa lớn và hệ thống đập dâng An Trạch). Xâm nhập mặn ở hạ lưu Vu Gia- Thu Bồn cũng có thể ảnh hưởng nguồn nước sinh hoạt và sản xuất nông nghiệp.

Nông nghiệp khu vực này dễ bị tác động do tỷ lệ diện tích được tưới bằng hệ thống thủy lợi còn thấp, khoảng 23% tại lưu vực sông Ba và 35% tại Vu Gia- Thu Bồn. Các khu kinh tế, khu công nghiệp như Chu Lai, Dung Quất cũng đứng trước nguy cơ thiếu nước nếu dòng chảy tiếp tục suy giảm.

Tại Tây Nguyên, sản xuất cây công nghiệp và cây lâu năm được đánh giá có nguy cơ ảnh hưởng lớn do nhiều diện tích nằm ngoài phạm vi cấp nước của công trình thủy lợi. Tỷ lệ chủ động nước đối với cây lâu năm chỉ khoảng 17-19%.

Nguồn nước phục vụ sinh hoạt, sản xuất tại các địa phương cũng có thể chịu tác động khi mưa, dòng chảy và nước dưới đất suy giảm. Những khu vực có hạ tầng thủy lợi chưa đồng bộ, hồ chứa nhỏ hoặc nằm ngoài phạm vi cấp nước có nguy cơ thiếu nước cục bộ.

Ở Đông Nam Bộ, lưu vực sông Đồng Nai có chỉ số căng thẳng nguồn nước mùa cạn cao nhất cả nước do nhu cầu sử dụng lớn. Hệ thống cấp nước đô thị có tổng công suất khoảng 5,21 triệu m3/ngày đêm, trong đó 91% công suất phụ thuộc trực tiếp hoặc gián tiếp vào nguồn nước từ các hồ chứa thượng lưu. Dòng chảy suy giảm, ô nhiễm, xâm nhập mặn và áp lực từ các dự án chuyển nước có thể ảnh hưởng đến an ninh cấp nước.

Đồng bằng sông Cửu Long là khu vực có tổng lượng nước mặt và nhu cầu nước lớn nhất cả nước nhưng cũng đặc biệt nhạy cảm với El Nino do phụ thuộc gần 95% nguồn nước từ thượng lưu sông Mekong, trong khi hạ lưu thiếu các hồ chứa lớn để điều tiết.

Điều này có thể dẫn đến nguy cơ ảnh hưởng an ninh cấp nước đô thị (khoảng 2,31 triệu m3/ngày đêm) bị đe dọa trực tiếp do 87,3% công suất khai thác từ các sông độc lập không có công trình điều tiết và sản xuất nông nghiệp, đặc biệt khi dòng chảy sông Tiền, sông Hậu giảm 40-60%, kết hợp với xâm nhập mặn 4 g/l vào sâu 40-70 km…

CHỦ ĐỘNG TỪ SỚM TỪ XA, KHÔNG CHỜ ĐẾN KHI XẢY RA THIẾU NƯỚC MỚI ỨNG PHÓ

Trước nguy cơ hạn hán và thiếu nước, ông Hà cho rằng, yêu cầu đặt ra là phải chủ động ứng phó từ sớm, từ xa, điều hòa và phân phối tài nguyên nước theo từng lưu vực sông, không chờ đến khi xảy ra thiếu nước mới triển khai giải pháp.

Đưa ra các biện pháp cụ thể, ông Hà cho rằng trước hết, cần theo dõi chặt chẽ, cập nhật thường xuyên các bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn; tăng cường dự báo cho các khu vực có nguy cơ hạn hán, thiếu nước, nhất là miền Trung, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long.

Cùng với đó cần chủ động tích nước sớm tại các hồ chứa thủy lợi, thủy điện ngay từ mùa lũ, phù hợp đặc điểm từng lưu vực, nhằm bảo đảm nguồn nước điều tiết cho mùa khô năm 2027. Việc vận hành hồ chứa, vận hành liên hồ cần linh hoạt, vừa bảo đảm an toàn hạ du, phòng lũ, vừa tận dụng khả năng tích nước trong mùa lũ.

Đặc biệt, Cục Quản lý tài nguyên nước cho rằng cần chủ động xây dựng kế hoạch chuyển đổi cơ cấu cây trồng, mùa vụ, cắt giảm diện tích canh tác, nhất là các diện tích đất nông nghiệp có nguy cơ thiếu hụt nguồn nước và các khu vực nằm ngoài phạm vi cấp nước của các hồ chứa thủy lợi, thủy điện.

Ngoài ra cũng cần điều chỉnh chế độ khai thác nước đối với các công trình ở hạ du các hồ chứa thủy điện nhằm tận dụng tối ưu nguồn nước trong trường hợp các hồ chứa thủy điện phải vận hành đảm bảo an ninh, an toàn hệ thống điện; điều chỉnh nhiệm vụ đối với các hồ chứa thủy lợi hiện có mà chưa khai thác hết khả năng tích trữ nước của công trình, ưu tiên cấp nước phục vụ sản xuất, dân sinh trong khu vực...

Đại diện Cục Quản lý tài nguyên nước cũng nhấn mạnh việc xây dựng phương án chủ động ứng phó với nguy cơ thiếu hụt nguồn nước về các hồ chứa thủy điện trong các tháng cuối năm 2026, đầu năm 2027, trong đó bao gồm phương án tích nước các hồ chứa thủy điện, phương án huy động các nguồn điện khác để dự phòng bổ sung cho nguy cơ thiếu hụt nguồn thủy điện khi phải giữ nước để điều tiết cấp nước hạ du trong mùa khô năm 2027, nhất là nước sinh hoạt ở khu vực miền Trung và Đông Nam Bộ.