Phụ nữ khởi nghiệp: Khi cơ hội tiếp cận được chia đều

Báo cáo 2024–2025 của WISE Việt Nam cho biết phụ nữ hiện chỉ chiếm khoảng 17% tổng số doanh nghiệp tại Việt Nam, phần lớn ở quy mô nhỏ và vừa. Tuy nhiên, phía sau con số này là những hành trình bền bỉ, nơi doanh nghiệp được xây dựng không chỉ bằng vốn liếng mà còn bằng tri thức, kỷ luật và niềm tin.

Theo bà Đặng Thị Luận, Quyền Giám đốc Trung tâm Khởi nghiệp Sáng tạo TP.HCM (SIHUB), con số 17% thường được nhắc đến như một thực trạng, nhưng điều quan trọng không nằm ở tỷ lệ mà ở xu hướng dịch chuyển phía sau nó.

Trong các chương trình ươm tạo và tăng tốc do SIHUB tổ chức những năm gần đây, tỷ lệ nữ sáng lập hoặc đồng sáng lập dao động khoảng 25–30%. Con số này vẫn còn khiêm tốn so với tiềm năng thực tế, nhưng phản ánh một sự chuyển động tích cực.

Theo bà, phía sau các số liệu là những câu chuyện về nỗ lực, khát vọng vươn lên và mong muốn khẳng định giá trị của phụ nữ trong nền kinh tế tri thức.

KIẾN THỨC VÀ NIỀM TIN – NỀN MÓNG CHO LÃNH ĐẠO NỮ

Câu chuyện của hai nữ lãnh đạo doanh nghiệp trong ngành thực phẩm cho thấy những con đường khởi nghiệp khác nhau, nhưng cùng chung một điểm: doanh nghiệp được xây dựng trên nền tảng tri thức và niềm tin dài hạn.

Bà Nguyễn Thị Vân Anh, CEO Trí Việt Phát Food, không bắt đầu sự nghiệp với tư duy kinh doanh thuần túy. Xuất thân từ sinh viên khoa Hóa của Trường Đại học Bách khoa TP.HCM, bà tự nhận mình là một nhà nghiên cứu nhiều hơn là doanh nhân.

Trong quá trình phát triển sản phẩm, bà luôn tin rằng mọi sự kết hợp gia vị hay thực phẩm đều có công thức khoa học riêng, không chỉ dựa vào cảm nhận vị giác. Vì vậy, bà luôn giữ quan điểm: “Kiến thức chuyên môn càng vững, quyết định càng tự tin.”

Khi sáng lập Trí Việt Phát Food, bà không lựa chọn mô hình khởi nghiệp từ căn bếp gia đình như nhiều nhà sáng lập nữ trong ngành thực phẩm, mà đi theo hướng cung cấp gia vị cho các chuỗi thực phẩm B2B quốc tế tại Việt Nam như Jollibee hay KFC – những đối tác yêu cầu tiêu chuẩn cao về an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc.

Để tham gia chuỗi cung ứng của các thương hiệu lớn, doanh nghiệp buộc phải xây dựng hệ thống vận hành theo chuẩn HACCP, ISO, FSSC và đầu tư mạnh cho nghiên cứu & phát triển (R&D).

“Khi đã đáp ứng được yêu cầu của các đối tác khó tính, mọi thứ đều phải dựa trên quy trình và dữ liệu. Điều này cũng giúp doanh nghiệp có quyền lựa chọn nhà đầu tư trong tương lai,” bà Vân Anh chia sẻ.

Từ nền tảng tiêu chuẩn quốc tế, Trí Việt Phát tiếp tục mở rộng sang các thị trường khó tính như Mỹ và Nhật Bản – nơi yêu cầu kiểm soát thực phẩm nghiêm ngặt. Tuy nhiên, bà Vân Anh cho rằng xuất khẩu không phải đích đến cuối cùng, mà là một “bài kiểm tra” cho nội lực doanh nghiệp.

Sau khi nhận được sự khích lệ từ gia đình, bà đã cho ra đời bốn sản phẩm phục vụ trực tiếp người tiêu dùng trong nước, đưa những tiêu chuẩn khắt khe của chuỗi cung ứng quốc tế trở lại căn bếp gia đình Việt.

Theo bà, phụ nữ không thiếu khả năng ra quyết định. Điều họ cần là kiến thức để lường trước rủi ro và tự tin hơn trong vai trò lãnh đạo.

“Khi phụ nữ được giáo dục và tiếp cận tri thức ngang bằng, sự tự tin lãnh đạo cũng sẽ tăng lên tương ứng,” bà nói.

Một câu chuyện khác trong ngành thực phẩm là hành trình của bà Phan Thị Bích Hà, Chủ tịch và Nhà sáng lập Công ty Cổ phần Đầu tư BioFarm và Nhà hàng Ibuki.

BioFarm không bắt đầu từ tham vọng xây dựng một doanh nghiệp lớn, mà từ nhu cầu rất cá nhân: tìm nguồn thực phẩm an toàn cho gia đình.

Từ nhu cầu đó, BioFarm từng bước hình thành với định hướng xây dựng chuỗi cung ứng kiểm soát chặt chẽ, minh bạch nguồn gốc và chuẩn hóa quy trình vận hành.

Năm 2017, BioFarm nhập khẩu chính ngạch thịt bò Kobe Nhật Bản – một sản phẩm cao cấp với đầy đủ hồ sơ kiểm định và truy xuất theo tiêu chuẩn Nhật Bản. Đây không chỉ là sự ra mắt của một sản phẩm đắt tiền, mà còn là phép thử đối với mức độ sẵn sàng của thị trường Việt Nam trước các tiêu chuẩn thực phẩm khắt khe.

Từ đó, BioFarm tiếp tục mở rộng danh mục với các sản phẩm như bò Úc, cừu New Zealand và Úc, thịt heo Iberico từ Tây Ban Nha, hải sản Tây Úc, mật ong tự nhiên và nấm truffle.

Theo bà Hà, mục tiêu của BioFarm không phải xây dựng hình ảnh “hàng nhập khẩu cao cấp”, mà là thiết lập một chuẩn mực mới cho ngành thực phẩm.

“Khi người tiêu dùng có cơ hội tiếp cận thực phẩm được kiểm soát nghiêm ngặt, họ bắt đầu đặt câu hỏi về tiêu chuẩn chung của thị trường,” bà nói.

Trong bối cảnh thị trường Việt Nam vẫn quen với mô hình tiêu thụ truyền thống, việc đưa các sản phẩm này vào không chỉ mở rộng danh mục hàng hóa mà còn giới thiệu một cách tiếp cận mới: coi tiêu chuẩn bảo quản, truy xuất nguồn gốc và tính minh bạch là một phần của giá trị sản phẩm.

Dù có hai hướng đi khác nhau, câu chuyện của hai nữ doanh nhân cho thấy một xu hướng chung: phụ nữ đang định nghĩa lại vai trò của mình trong ngành thực phẩm, không chỉ gắn với hình ảnh căn bếp mà còn với chuỗi giá trị và tiêu chuẩn thị trường.

RÀO CẢN VỐN VÀ SỰ DỊCH CHUYỂN CỦA HỆ SINH THÁI TÀI CHÍNH

Từ thực tế làm việc với nhiều nhà sáng lập nữ, bà Đặng Thị Luận nhận thấy phụ nữ có những lợi thế rõ rệt như khả năng thấu hiểu khách hàng, tư duy quản trị rủi ro thận trọng và xu hướng xây dựng doanh nghiệp theo hướng bền vững.

Nhiều doanh nghiệp do phụ nữ sáng lập không chỉ đặt mục tiêu lợi nhuận mà còn quan tâm đến giá trị xã hội và tác động cộng đồng.

Tuy vậy, rào cản vẫn tồn tại. Phụ nữ thường gặp khó khăn hơn trong việc xây dựng mạng lưới kết nối chiến lược và tiếp cận nguồn lực tài chính. Áp lực cân bằng giữa gia đình và công việc cũng là yếu tố đáng kể.

Ngoài ra, vẫn tồn tại những “giới hạn vô hình”, khi nhiều nữ doanh nhân có xu hướng thận trọng hơn trong việc mở rộng quy mô hoặc gọi vốn lớn.

Theo bà Phan Thị Bích Hà, phụ nữ khi bước vào vai trò lãnh đạo thường có những thế mạnh riêng: tinh thần trách nhiệm cao, khả năng theo sát chuỗi cung ứng, sự thấu hiểu khách hàng và tính bền bỉ.

“Thực phẩm sạch được xây dựng trên nền tảng niềm tin. Niềm tin đến từ sự ổn định và nhất quán,” bà nói.

Đồng quan điểm, bà Nguyễn Thị Vân Anh cho rằng trong ngành thực phẩm và tiêu dùng, niềm tin thị trường phải được xây dựng theo thời gian. Do đó, các doanh nghiệp theo đuổi mô hình thực phẩm sạch không nên kỳ vọng lợi nhuận quá lớn trong giai đoạn đầu.

Về tiếp cận vốn, bà Hà cho rằng nhiều phụ nữ vẫn phải bắt đầu bằng nguồn vốn tự có hoặc quy mô nhỏ do hạn chế về tài sản đảm bảo và lịch sử tín dụng. “Vấn đề không còn là giới tính. Điều quan trọng là hệ thống quản trị có minh bạch và chiến lược có rõ ràng hay không,” bà Hà nhấn mạnh.

Theo bà Vân Anh, nhiều quỹ đầu tư hiện cũng chủ động tìm kiếm nhà sáng lập nữ vì họ đánh giá cao mô hình tăng trưởng ổn định, khả năng kiểm soát rủi ro và tư duy dài hạn.

Ở góc nhìn khác, bà Vân Anh cho rằng bức tranh tài chính tại Việt Nam đang dần thay đổi. Một số ngân hàng lớn như BIDV, VPBank, TPBank hay ACB đã phát triển các gói tín dụng dành cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, trong đó có nhóm doanh nghiệp do phụ nữ làm chủ.

BIDV, thông qua hợp tác với Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) và sáng kiến Women Entrepreneurs Finance Initiative (We-Fi), đã triển khai các chương trình mở rộng tiếp cận tài chính cho doanh nghiệp nữ. 

Theo bà Vân Anh, ngân hàng cũng có thể được xem là một nhà đầu tư. Nhưng bản thân doanh nhân cũng là nhà đầu tư cho chính mình.

“Có hai thứ để đầu tư: tiền và năng lực. Đầu tư vào kiến thức để nâng cao năng lực nội tại là khoản đầu tư lâu dài và bền bỉ nhất,” bà nhấn mạnh.

Nhờ chiến lược phát triển dựa trên tiêu chuẩn sản phẩm và tăng trưởng bền vững, Trí Việt Phát duy trì mức tăng trưởng ổn định 25–30% mỗi năm kể từ khi thành lập. “Tôi không theo đuổi tăng trưởng nóng. Tôi theo đuổi nội lực mạnh,” bà nói.

CƠ HỘI CHO LÃNH ĐẠO NỮ TRONG THỜI KỲ CHUYỂN ĐỔI KÉP

Bước vào giai đoạn 2026–2030 với mục tiêu chuyển đổi số và phát triển bền vững, cả hai nữ doanh nhân đều nhấn mạnh vai trò của công nghệ.

Theo bà Hà, cân bằng giữa gia đình và sự nghiệp không phải là chia đều thời gian, mà là thiết kế hệ thống vận hành hiệu quả: phân quyền rõ ràng, xây dựng đội ngũ mạnh để doanh nghiệp không phụ thuộc hoàn toàn vào sự có mặt của người sáng lập.

Ở góc nhìn rộng hơn, bà Vân Anh cho rằng để đạt mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số, Việt Nam cần xây dựng nội lực doanh nghiệp thông qua nâng cao năng suất, quản trị và đổi mới sáng tạo.

“Quốc gia cũng giống như doanh nghiệp. Không thể chỉ chạy theo con số. Phải hiểu mình có gì và khai thác nội tại đó một cách bền vững,” bà Vân Anh nhận định.

Theo bà Đặng Thị Luận, để gia tăng số lượng nữ lãnh đạo trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, cần song song hai yếu tố: môi trường thị trường minh bạch, bình đẳng cơ hội và sự tự tin của chính phụ nữ khi bước ra khỏi vùng an toàn.

“Khi hai yếu tố này gặp nhau, tỷ lệ 17% sẽ không còn đại diện cho tiềm năng thực sự của phụ nữ Việt Nam,” bà nói.