Siết chặt xác thực và ứng dụng công nghệ để ngăn chặn gian lận thương mại số

Theo thống kê của các lực lượng chức năng, trong giai đoạn 2020–2025, mỗi năm cả nước phát hiện và xử lý từ gần 120.000 đến hơn 190.000 vụ buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả. Trong đó, các hành vi gian lận thương mại chiếm tỷ trọng rất lớn, từ khoảng 79% đến gần 88% tổng số vụ việc.

Đáng chú ý, số vụ việc liên quan đến hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ tuy chiếm tỷ lệ thấp hơn, song tính chất ngày càng phức tạp, khó phát hiện, nhất là trên môi trường số. Nhiều vụ việc được tổ chức theo đường dây, ổ nhóm, lợi dụng mô hình doanh nghiệp, thương mại điện tử, mạng xã hội, dịch vụ chuyển phát nhanh để tiêu thụ hàng hóa vi phạm, gây khó khăn lớn cho công tác kiểm tra, kiểm soát.

THÁCH THỨC XỬ LÝ VI PHẠM TRÊN MÔI TRƯỜNG SỐ

Tại Diễn đàn “Gian lận thương mại trên không gian mạng: Thách thức và giải pháp ngăn chặn” diễn ra ngày 30/12/2025, bà Lê Thị Hà, Trưởng phòng Quản lý hoạt động Thương mại điện tử, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương) cho biết chỉ riêng trong năm 2025, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số đã yêu cầu gỡ bỏ trên 47.000 thông tin liên quan đến hàng giả, hàng nhái, hàng vi phạm quyền sở hữu trí tuệ và các dấu hiệu vi phạm khác trên môi trường trực tuyến. Đáng chú ý, khoảng 17% số thông tin vi phạm này xuất hiện trên các sàn thương mại điện tử, điều này cho thấy mức độ phức tạp và thách thức trong công tác quản lý.

Dưới góc độ doanh nghiệp, ông Nguyễn Phương Sơn, Giám đốc Đối ngoại Amway Việt Nam chia sẻ Amway hiện có 11 điểm bán hàng trực tiếp tại 34 tỉnh, thành phố và không quảng cáo trên các nền tảng mạng xã hội. Tuy nhiên, vẫn có một số đại lý tự ý quảng cáo sản phẩm trên mạng xã hội với những thông tin khó kiểm soát, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến uy tín doanh nghiệp.

Riêng năm 2023, một sàn thương mại điện tử đã hỗ trợ Amway gỡ 1.287 link vi phạm và có báo cáo gửi Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Bộ Công Thương. Đến năm 2025, Amway tiếp tục gửi công văn đề nghị một sàn thương mại điện tử khác hỗ trợ gỡ 789 link vi phạm và nhận được sự phối hợp tích cực. Đồng thời, một sàn thương mại điện tử khác cũng báo cáo đã gỡ 33 gian hàng vi phạm.

Trước những nhức nhối trên, ông Trần Đức Đông, Phó Chánh Văn phòng Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia, cho biết hệ thống pháp luật hiện hành về phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả về cơ bản đã tương đối đầy đủ, bao gồm các quy định trong Bộ luật Hình sự, các luật chuyên ngành và hệ thống nghị định, thông tư hướng dẫn.

Tuy nhiên, ông Đông thẳng thắn cho biết thực tiễn triển khai cho thấy vẫn tồn tại những bất cập. Một số quy định còn chồng chéo, chế tài xử lý chưa đủ sức răn đe; việc định giá tang vật, xử lý, bảo quản hàng hóa vi phạm còn phức tạp, tốn kém; thiếu hướng dẫn thống nhất trong xử lý vi phạm trên không gian mạng. Bên cạnh đó, việc chia sẻ, kết nối dữ liệu giữa các bộ, ngành, địa phương trong nhiều trường hợp chưa thông suốt, ảnh hưởng đến hiệu quả phối hợp.

Một xu hướng đáng lo ngại được ông Đông chỉ ra là sự dịch chuyển mạnh mẽ của các hành vi vi phạm sang môi trường số. Từ sản xuất, kinh doanh, quảng cáo, giao dịch đến vận chuyển, tiêu thụ hàng hóa vi phạm đều được thực hiện thông qua các nền tảng thương mại điện tử, mạng xã hội và dịch vụ bưu chính, chuyển phát nhanh.

Trong khi đó, công tác quản lý nhà nước đối với hoạt động này vẫn gặp nhiều khó khăn do thiếu nguồn lực, công nghệ, cũng như hành lang pháp lý phù hợp với đặc thù của không gian mạng. Đây chính là thách thức lớn đặt ra cho các lực lượng chức năng trong thời gian tới.

KỲ VỌNG LẬP LẠI TRẬT TỰ THỊ TRƯỜNG TỪ LUẬT THƯƠNG MẠI ĐIỆN TỬ

Để nâng cao hiệu quả phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, đặc biệt trên không gian mạng, ông Đông nhấn mạnh sự cần thiết của các giải pháp đồng bộ, quyết liệt và lâu dài. Trong đó, trọng tâm là tiếp tục hoàn thiện thể chế, rà soát, sửa đổi các quy định pháp luật còn bất cập; tăng cường phối hợp liên ngành, liên địa phương; đẩy mạnh ứng dụng khoa học – công nghệ, xây dựng và kết nối cơ sở dữ liệu dùng chung.

Cùng với đó, cần chú trọng đào tạo, nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ thực thi, tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người tiêu dùng và cộng đồng doanh nghiệp, coi đây là “tuyến phòng thủ” quan trọng trong cuộc chiến chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả.

Theo bà Hà, Luật Thương mại điện tử được thông qua ngày 10/12/2025 đánh dấu bước hoàn thiện của hành lang pháp lý trong bối cảnh kinh tế số và thương mại số tại Việt Nam phát triển ngày càng mạnh mẽ.

Một trong những điểm mới quan trọng của Luật Thương mại điện tử là phạm vi điều chỉnh được mở rộng đáng kể so với Nghị định 52/2013/NĐ-CP và Nghị định 85/2021/NĐ-CP. Theo đó, luật không chỉ điều chỉnh các sàn thương mại điện tử truyền thống, mà còn bao quát nhiều loại hình nền tảng mới, như nền tảng cung cấp dịch vụ số trong lĩnh vực xổ số, bảo hiểm, các nền tảng trung gian thông tin số có yếu tố thương mại.

Bên cạnh đó, Luật Thương mại điện tử mới lần đầu tiên đưa ra cách tiếp cận phân tầng quản lý nền tảng, thay vì áp dụng một cơ chế chung cho tất cả các mô hình. Luật Thương mại điện tử cũng nhấn mạnh vai trò của xây dựng cơ sở dữ liệu, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý, từ truy xuất nguồn gốc, theo dõi giao dịch đến phối hợp liên thông dữ liệu giữa các cơ quan quản lý.

“Với cách tiếp cận vừa “siết” quản lý, vừa “mở” không gian phát triển, Luật Thương mại điện tử được kỳ vọng sẽ trở thành công cụ quan trọng để lập lại trật tự thị trường, ngăn chặn gian lận thương mại, đồng thời thúc đẩy thương mại điện tử Việt Nam phát triển bền vững trong giai đoạn tới”, bà Hà nhấn mạnh.

Để bảo vệ người tiêu dùng trên môi trường số, bà Nguyễn Thị Hương, Trưởng ban Pháp chế Hiệp hội Bán hàng đa cấp, đề xuất các sàn thương mại điện tử cần kiểm soát chặt chẽ hơn về điều kiện đăng bán đối với những sản phẩm thuộc hệ thống phân phối đặc thù, như bán hàng đa cấp. Sàn nên yêu cầu người bán cung cấp giấy ủy quyền hoặc giấy xác nhận phân phối hợp pháp do doanh nghiệp tại Việt Nam cấp. Nếu yêu cầu đầy đủ giấy tờ pháp lý ngay từ đầu, thì có thể “lọc” và ngăn chặn vi phạm từ gốc.

Bà Hương cũng cho rằng cần áp dụng mạnh mẽ hơn các giải pháp số. Với những sản phẩm đã được đăng ký, bảo hộ và được các tập đoàn quốc tế ủy quyền chính thức cho doanh nghiệp Việt Nam phân phối, doanh nghiệp sẵn sàng cung cấp đầy đủ hồ sơ pháp lý để sàn và cơ quan quản lý xác thực. Trên cơ sở đó, các sàn có thể áp dụng biện pháp kỹ thuật, tự động chặn, không cho hiển thị hoặc tìm kiếm các gian hàng vi phạm.