Thế giới phải ngừng trông vào Mỹ để tìm giải pháp xử lý khủng hoảng?

Trong tuần qua, các nhà lãnh đạo tài chính toàn cầu liên tục thay đổi nhận định về triển vọng kinh tế thế giới theo diễn biến của chiến sự Iran. Thực tế này cho thấy dư địa của họ trong việc hạn chế thiệt hại kinh tế do các cú sốc địa chính trị ngày càng thu hẹp.

Bên cạnh đó, niềm tin rằng Mỹ sẽ luôn đóng vai trò quyết định trong việc tháo gỡ khủng hoảng cũng không còn chắc chắn như trước.

Tại kỳ họp mùa xuân của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB) ở Washington diễn ra ngày 14-18/4 vừa qua, tâm lý các đại biểu thay đổi nhanh theo từng diễn biến của thị trường năng lượng.

DƯ ĐỊA ỨNG PHÓ NGÀY CÀNG THU HẸP

Nỗi lo về triển vọng kinh tế toàn cầu xấu đi do giá năng lượng tăng mạnh và nguồn cung gián đoạn chỉ tạm lắng xuống khi xuất hiện tín hiệu Iran có thể mở lại eo biển Hormuz, qua đó khôi phục dòng chảy dầu mỏ, khí đốt, phân bón và nhiều loại hàng hóa khác.

Tuy nhiên, sang ngày thứ Bảy (18/4), sự lạc quan này nhanh chóng suy yếu khi căng thẳng trên tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz leo thang trở lại.

IMF và WB cam kết hỗ trợ tài chính lên tới 150 tỷ USD cho các nước đang phát triển chịu tác động nặng nề nhất từ cú sốc giá năng lượng. Bên cạnh đó, hai tổ chức này cũng hoan nghênh việc nối lại quan hệ làm việc với chính phủ lâm thời Venezuela sau 7 năm gián đoạn.

IMF và WB cũng cảnh báo các quốc gia không nên tích trữ dầu và tránh triển khai các chương trình trợ giá nhiên liệu quá tốn kém và thiếu mục tiêu cụ thể. Dù vậy, bản thân IMF và WB cũng không có nhiều dư địa can thiệp, bởi những diễn biến mang tính quyết định lúc này chủ yếu phụ thuộc vào các tín hiệu từ Tehran và Nhà Trắng.

"Trên thực tế, những quyết định có ảnh hưởng lớn nhất tới kinh tế toàn cầu lại không được đưa ra tại kỳ họp này. Yếu tố có tác động lớn nhất tới kinh tế toàn cầu lúc này nằm ở diễn biến giữa Mỹ và Iran. Chúng tôi hy vọng sẽ là tín hiệu tích cực, nhưng vẫn phải chờ thêm", ông  Josh Lipsky, Chủ tịch phụ trách kinh tế quốc tế tại tổ chức nghiên cứu Atlantic Council của Mỹ, nhận xét khi đề cập tới kỳ họp mùa xuân của IMF và WB.

Dù thị trường chứng khoán tăng mạnh và giá dầu kỳ hạn giảm sâu trong ngày thứ Sáu (17/4) khi Iran tuyên bố mở lại hoàn toàn eo biển Hormuz, Bộ trưởng Tài chính Saudi Arabia Mohammed Al-Jadaan cho rằng còn quá sớm để dự báo triển vọng sẽ cải thiện. Theo ông, điều đó chỉ có thể xảy ra khi tàu chở dầu có thể đi lại tự do trở lại qua eo biển Hormuz, chi phí bảo hiểm giảm về mức hợp lý và giá năng lượng trên thị trường vật chất hạ nhiệt.

"Nếu tuyến hàng hải này thực sự được khai thông, đó mới là yếu tố đủ để tôi thay đổi đánh giá về triển vọng", ông Al-Jadaan nói tại một cuộc họp báo.

Ngay sau khi IMF hạ dự báo tăng trưởng toàn cầu năm 2026 xuống 3,1% trong kịch bản lạc quan nhất trong ba kịch bản được xây dựng, tổ chức này cũng thừa nhận con số đó đã nhanh chóng không còn phù hợp với diễn biến mới.

Theo IMF, kinh tế thế giới đang dần nghiêng sang kịch bản bất lợi hơn, với tốc độ tăng trưởng có thể chỉ còn 2,5%. Trong báo cáo Triển vọng Kinh tế Thế giới mới nhất công bố tại kỳ họp mùa xuân, IMF cảnh báo chiến sự Iran kéo dài có thể đẩy kinh tế toàn cầu vào suy thoái.

CÚ SỐC NỐI TIẾP CÚ SỐC

Theo các nhà phân tích, trước khi Mỹ và Israel bắt đầu không kích Iran vào cuối tháng 2, kinh tế toàn cầu mới chỉ chập chững phục hồi sau cú sốc thuế quan mà chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump áp lên các đối tác thương mại trên toàn thế giới trong năm ngoái.

Tại kỳ họp mùa xuân năm nay, chủ đề căng thẳng thương mại và chiến sự Ukraine đã phần nào hạ nhiệt. Tuy nhiên, các bộ trưởng tài chính 7 nước công nghiệp phát triển (G7) vẫn cam kết tiếp tục gia tăng sức ép lên Nga.

Tuy nhiên, theo ông Lipsky, chuỗi cú sốc liên tiếp từ đại dịch Covid-19 năm 2020 đến cuộc xung đột Nga - Ukraine năm 2022 đang khiến nhiều quốc gia nhận ra rằng Mỹ không còn giữ vai trò dẫn dắt trật tự quốc tế như trước, và cũng không còn được xem là bên sẽ đưa ra lời giải cho các cuộc khủng hoảng.

Hôm thứ Sáu, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent đã khởi động một sáng kiến kêu gọi Nhóm 20 nền kinh tế lớn (G20), IMF và Ngân hàng Thế giới (WB) phối hợp hành động nhằm bảo đảm nguồn cung phân bón trong bối cảnh xuất khẩu từ các nước Vùng Vịnh bị gián đoạn. Tuy nhiên, sau 7 tuần chiến sự, động thái này chưa thể sớm làm dịu tình trạng khan hiếm và giá phân bón neo cao mà nông dân tại Bắc bán cầu đang phải đối mặt trong mùa gieo trồng vụ xuân.

Theo ông Kevin Chika Urama, nhà kinh tế trưởng của Ngân hàng Phát triển châu Phi (AfDB), khủng hoảng Trung Đông một lần nữa cho thấy các quốc gia châu Phi cần đẩy mạnh thương mại và liên kết kinh tế trong khu vực, phát triển các nguồn năng lượng thay thế, mở rộng cơ sở thuế trong nước và khai thác hiệu quả trữ lượng khí tự nhiên lớn.

"Căng thẳng địa chính trị đã trở thành trạng thái bình thường mới, còn sự bất định trong hoạch định chính sách giờ gần như là điều chắc chắn", ông Urama phát biểu tại một phiên thảo luận trong khuôn khổ kỳ họp mùa xuân.