“Thời điểm vàng” của kinh tế tư nhân gắn với khoa học – công nghệ

Theo ông Khoa, chỉ hai tuần sau khi Nghị quyết 68-NQ/TW được ban hành, hệ thống văn bản triển khai cơ bản hoàn tất với tốc độ hiếm có. Trong thời gian tới, nhiều văn bản pháp lý quan trọng như Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, Luật Công nghiệp Công nghệ số cũng sẽ có hiệu lực, mở ra thêm nhiều thuận lợi cho doanh nghiệp công nghệ.

Tuy nhiên, trong khi Chính phủ đang khẩn trương hoàn thiện hạ tầng dữ liệu và nền tảng quản trị quốc gia, thì nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm vừa và nhỏ, lại đang đi chậm hơn và còn khá bối rối.

Ông Khoa cho rằng doanh nghiệp Việt cần chuyển đổi tư duy: “Chúng ta không thể phát triển bền vững nếu cứ đi một mình. Thời đại này, phát triển là phát triển theo hệ sinh thái”. 

Theo ông, việc hình thành liên minh sản xuất – tiêu thụ và mạng lưới chia sẻ công nghệ dùng chung sẽ giúp doanh nghiệp nhỏ và vừa tránh phải “làm lại từ đầu” mỗi lần chuyển đổi. Ngay cả những sản phẩm đặc thù như thiết bị bay không người lái hay hệ thống phân tích dữ liệu y tế cũng không thể do một doanh nghiệp đơn lẻ tạo ra. 

“Chúng ta cần liên kết, cần chia sẻ, và cần tin tưởng nhau để đi xa. Khi cùng nhau tạo ra một hệ sinh thái, chúng ta không chỉ mạnh hơn mà còn an toàn hơn”, ông nhấn mạnh.

Tại Hội nghị, từ thực tiễn, ông Khoa đã cũng đưa ra một loạt kiến nghị như cần có chính sách ưu đãi R&D thực chất; đào tạo nhân lực công nghệ chiến lược; xây dựng mô hình GP-LP để huy động vốn; cải cách Luật Đầu tư nhằm giảm chi phí và thủ tục.

Ông Khoa đặc biệt lưu ý, dù một số nghị quyết đã đưa ra cơ chế khấu trừ 200% chi phí R&D khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp, nhưng thực tế doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn do thiếu hướng dẫn và thủ tục còn phức tạp.

“Đề nghị Chính phủ sớm ban hành hướng dẫn chi tiết, tháo gỡ thủ tục, để doanh nghiệp tư nhân thực sự được hưởng lợi và có động lực đầu tư dài hạn vào đổi mới sáng tạo”, ông Khoa nói.

Một nội dung quan trọng khác, theo ông, là vấn đề nhân lực cho các ngành chiến lược như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, công nghệ sinh học. Đây đều là lĩnh vực cần vốn lớn và thời gian chuẩn bị dài, trong khi nhiều trường đại học còn e ngại mở ngành vì lo thiếu đầu ra. 

Ông Khoa đề nghị: “Chính phủ cần giao chỉ tiêu đào tạo nhân lực công nghệ chiến lược cho các trường đại học, cao đẳng, nhằm giải quyết tận gốc bài toán nhân lực cho doanh nghiệp”. 

Ở một góc nhìn khác, bà Trương Lý Hoàng Phi, Phó chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ TP.HCM, cho rằng bối cảnh quốc tế đang tạo áp lực lớn cho doanh nghiệp Việt Nam. Kinh tế thế giới 2025–2026 dự kiến chỉ tăng trưởng 3–3,1%. 

Các nước lớn đều đang chuyển trọng tâm vào công nghệ lõi như AI, dữ liệu lớn, tự động hóa. Đông Nam Á đang hướng mạnh vào kinh tế số, với GMV dự báo đạt 186 tỷ USD năm 2025. Thái Lan thậm chí đặt mục tiêu kinh tế số chiếm 30% GDP vào năm 2030.

Theo bà Phi, nếu Việt Nam không có bước đi đột phá để khai phóng năng lực khu vực tư nhân, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, thì nguy cơ tụt hậu và mất lợi thế cạnh tranh ngay tại sân nhà là có thật. “Sự dịch chuyển này không chỉ là cơ hội mà còn là áp lực buộc Việt Nam phải hành động quyết liệt, có tầm nhìn chiến lược”, bà Phi nhấn mạnh.

Trong bảng xếp hạng Chỉ số Đổi mới Sáng tạo Toàn cầu (GII) 2024, Việt Nam đứng thứ 44/133 nền kinh tế, tiếp tục duy trì vị thế ổn định trong nhóm 50 quốc gia dẫn đầu. 

Đi sâu vào các trụ cột GII cho thấy bức tranh đặc biệt về năng lực đổi mới sáng tạo của Việt Nam. Cụ thể, Việt Nam đạt kết quả 36/133 ở nhóm Đầu ra đổi mới sáng tạo (Innovation Outputs), cao hơn đáng kể so với 53/133 ở nhóm Đầu vào đổi mới sáng tạo (Innovation Inputs).

“Sự chênh lệch này phản ánh việc Việt Nam đang tạo ra kết quả đổi mới hiệu quả hơn nhiều so với nguồn lực bỏ ra, cho thấy sức sáng tạo nội tại mạnh mẽ của người dân và doanh nghiệp”, bà Phi nhận định.

Tuy nhiên, báo cáo cũng chỉ ra những điểm yếu cố hữu trong các trụ cột đầu vào – những “nút thắt” cản trở đà bứt phá. Các chỉ số có thứ hạng thấp nhất gồm: nguồn nhân lực và nghiên cứu: 73/133; thể chế: 58/133; hạ tầng: 56/133. 

Những con số này phản ánh một nghịch lý: tiềm năng đổi mới sáng tạo của Việt Nam đang bị kìm hãm bởi các rào cản mang tính hệ thống, từ thể chế đến nhân lực và hạ tầng.

Điều đó cũng có nghĩa, nếu những điểm nghẽn này được tháo gỡ, Việt Nam hoàn toàn có thể “khai phóng” sức mạnh sáng tạo, cải thiện năng suất lao động, nâng hạng GII một cách mạnh mẽ.

Chuyên gia khẳng định Việt Nam đang đứng trước cơ hội hiếm có để rút ngắn khoảng cách phát triển và vươn lên nhóm quốc gia thu nhập cao. Nhưng để làm được, cần biến khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo thành bệ phóng cho khu vực tư nhân.