Xây dựng mô hình kinh tế tuần hoàn, hồi sinh rác thải nhựa

Ngày 15/10/2025, tại Hà Nội, lễ tôn vinh những "Chiến binh xanh" từ vô hình đến vô hạn trong khuôn khổ Dự án “Hồi sinh rác thải nhựa” - The Plastic Reborn do Unilever Việt Nam và VietCycle thực hiện, được tổ chức nhằm tôn vinh chị em phụ nữ, là lực lượng lao động phi chính thức trong lĩnh vực thu gom rác thải nhựa.

VAI TRÒ CỦA LAO ĐỘNG PHI CHÍNH THỨC TRONG MÔ HÌNH KINH TẾ TUẦN HOÀN  RÁC THẢI NHỰA

Được triển khai từ năm 2021 - 2025, Dự án “Hồi sinh rác thải nhựa” - The Plastic Reborn là một trong những nỗ lực đầu tiên của hai bên trong mục tiêu xây dựng Mô hình kinh tế tuần hoàn rác thải nhựa. Dự án giúp thu gom lượng lớn rác nhựa tái chế và hình thành hệ sinh thái kinh tế tuần hoàn bền vững, nơi chất thải trở thành tài nguyên, việc làm được tạo ra và trách nhiệm xã hội được lan tỏa.

Cụ thể, Unilever bảo đảm đầu ra ổn định cho chuỗi tái chế và thực hiện nghĩa vụ EPR theo Luật Bảo vệ Môi trường 2020. Doanh nghiệp tái chế như Vietcycle là cầu nối giữa người thu gom và nhà sản xuất, đầu tư công nghệ, thiết lập trạm thu gom chuẩn hóa, góp phần chuyên nghiệp hóa thị trường vật liệu tái chế.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng UNDP đảm nhận vai trò kiến tạo, hỗ trợ kỹ thuật, định hướng chính sách và giám sát minh bạch, giúp củng cố niềm tin của các bên tham gia. Người lao động thu gom phế liệu trở thành mắt xích trung tâm, được đào tạo, bảo hộ, hưởng thu nhập ổn định và chính thức hóa nghề nghiệp. Mô hình giúp khắc phục điểm yếu của thị trường tái chế truyền thống, hình thành chuỗi cung ứng minh bạch, có giá trị kinh tế - xã hội rõ ràng.

Qua 5 năm triển khai, dự án đã thu gom hơn 40.000 tấn rác thải nhựa, giảm phát thải từ 160 triệu tấn cacbon. Bên cạnh đó, dự án cũng duy trì các hoạt động hỗ trợ cho khoảng 3.000 lao động thu gom phi chính thức - những Chiến binh xanh. 

Bà Lê Thị Hồng Nhi, Phó Tổng giám đốc Truyền thông, Đối ngoại và Phát triển bền vững của Unilever Việt Nam, chia sẻ Dự án “Hồi sinh rác thải nhựa” ra đời từ một niềm tin mạnh mẽ: rằng rác thải không phải là kết thúc, mà là điểm khởi đầu cho một vòng đời mới.

"Đây không phải là một dự án tái chế bình thường như những dự án tái chế khác, mà là một hành trình tái sinh, xây dựng tương lai. Mỗi chai nhựa được tái chế là một bước tiến quan trọng trong việc kiến tạo một Việt Nam sạch và bền vững", bà Nhi cho biết. 

Theo phân tích của bà Huỳnh Thị Bích Hằng, Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (ISPAE), Bộ Nông nghiệp và Môi trường, mỗi tấn nhôm tái chế tiết kiệm tới 95% năng lượng, tương đương hàng trăm lít nhiên liệu hóa thạch không bị đốt cháy. Tương tự, tái chế thép, đồng và giấy đem lại hiệu quả năng lượng từ 60-75%, góp phần giảm đáng kể cường độ carbon trong sản xuất công nghiệp.

Ở nhiều ngành, đặc biệt là vật liệu xây dựng, việc phụ thuộc vào nguyên liệu thô vẫn là nguồn phát thải chính. Người thu gom rác phi chính thức, thông qua hoạt động tái sử dụng và phân loại, đã làm chậm chu trình phát thải, đồng thời cung cấp nguyên liệu cho đồng xử lý trong sản xuất xi măng, giúp thay thế than đá.

Bà Hằng bày tỏ rằng trong khi chính phủ và doanh nghiệp chi hàng tỷ USD cho công nghệ giảm phát thải, thì các giải pháp nhân văn, chi phí thấp như trao quyền cho người nhặt rác lại mang lại hiệu quả tức thì và đo lường được.

"Người thu gom rác phi chính thức chính là tuyến phòng thủ đầu tiên, ngăn rác hữu cơ và nhựa phân hủy sớm," bà cho biết. "Mỗi ngày, lượng lao động phi chính thức thu hồi, phân loại, và bán lại vật liệu có thể tái chế, ngăn hàng nghìn tấn chất thải chảy vào sông ngòi hoặc đổ ra bãi rác, đồng thời cắt giảm đáng kể lượng phát thải khí nhà kính."

THÚC ĐẨY HỢP TÁC VÀ CÔNG NGHỆ SỐ ĐÓNG VAI TRÒ THEN CHỐT

Tuy nhiên, theo bà Nguyễn Lâm Xuân Quyên, ISPAE, lực lượng lao động phi chính thức đối mặt với nhiều thách thức. Cụ thể như không có tư cách pháp lý, thiếu hợp đồng lao động, bảo hiểm y tế, và an toàn nghề nghiệp, thường xuyên đối diện với chấn thương, bệnh hô hấp, và phơi nhiễm hóa chất độc hại...

Việc thiếu thiết bị bảo hộ, giá thu mua thấp, và thị trường không ổn định khiến nhiều người vẫn trong tình trạng bấp bênh. Định kiến xã hội làm lượng lao động phi chính thức tiếp tục bị gạt ra ngoài câu chuyện phát triển bền vững, dù đóng góp khí hậu của lượng lao động phi chính thức là không thể thay thế. 

Từ kinh nghiệm quốc tế, bà Quyên chia sẻ: tại Ấn Độ, Brazil, và Colombia, các hợp tác xã người nhặt rác đã trở thành đối tác chính thức của chính quyền đô thị, giúp nâng cao tỷ lệ tái chế và điều kiện làm việc. Việt Nam hoàn toàn có thể phát triển mạng lưới “Chiến binh Xanh” theo hướng tương tự, kết hợp kiến thức truyền thống với công nghệ và chính sách hiện đại.

Đại diện ISPAE cũng cho biết các quốc gia Tiểu vùng Mekong đang cùng đối mặt với tình trạng rác đô thị tăng nhanh và bãi chôn lấp quá tải. Việc xây dựng khung hợp tác khu vực về thương mại vật liệu tái chế, chia sẻ dữ liệu và nâng cao năng lực sẽ giúp hài hòa hóa chiến lược giảm phát thải. "Khi chính phủ, doanh nghiệp tư nhân và tổ chức xã hội dân sự cùng phối hợp, lao động phi chính thức sẽ được công nhận như một dịch vụ môi trường chính thức," bà Quyên nhấn mạnh.

Ngoài ra, công nghệ số sẽ tiếp tục đóng vai trò then chốt. Theo bà Hằng, ứng dụng theo dõi rác, thanh toán điện tử và bản đồ hóa tuyến đường giúp giảm chi phí giao dịch, tối ưu hóa năng lượng, và minh bạch dữ liệu phát thải. Việc số hóa dữ liệu thu gom còn giúp chính phủ tính toán chính xác lượng khí nhà kính được giảm, qua đó đưa đóng góp của khu vực phi chính thức vào báo cáo quốc gia về khí hậu.

Để mở rộng quy mô, cần phát triển hạ tầng MRFs (Trung tâm phục hồi vật liệu). Đây là nơi rác được phân loại, xử lý an toàn trước khi tái chế. Khi được vận hành cùng hợp tác xã địa phương, các MRFs vừa tạo việc làm ổn định, vừa tăng giá trị vật liệu thu hồi. Mạng lưới MRFs phân tán tại đô thị và ven đô còn giúp rút ngắn quãng đường vận chuyển, giảm phát thải CO₂, và nâng cao chất lượng rác tái chế.