[Bài 3] Cần cú hích mới cho công nghiệp biển

Ngay từ thập niên 1990, khi Nghi Sơn còn thuộc Tĩnh Gia, tiềm năng phát triển cảng biển và công nghiệp nặng nơi đây đã được các chuyên gia Nhật Bản quan tâm. Trong các chuyến khảo sát, Tổ chức Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) cùng nhiều doanh nghiệp đánh giá Nghi Sơn là địa điểm lý tưởng để hình thành cảng nước sâu, có khả năng trở thành trung tâm công nghiệp của vùng Nam Thanh - Bắc Nghệ.

HÌNH THÀNH TRUNG TÂM CÔNG NGHIỆP

Sau này, khi được Thủ tướng Chính phủ chọn là một trong 8 khu kinh tế ven biển trọng điểm quốc gia, Nghi Sơn nhanh chóng trở thành “hạt nhân” trong chiến lược phát triển của Thanh Hóa. Qua ba nhiệm kỳ liên tiếp, Đảng bộ tỉnh Thanh Hoá đều xác định đây là chương trình trọng tâm. Đặc biệt, Nghị quyết 58-NQ/TW ngày 5/8/2020 của Bộ Chính trị tiếp tục đặt mục tiêu xây dựng Nghi Sơn thành trung tâm đô thị - công nghiệp và dịch vụ ven biển trọng điểm của cả nước.

Hiện Khu kinh tế Nghi Sơn có tổng diện tích hơn 106 nghìn ha, trong đó phần đất liền và hải đảo có diện tích hơn 66 nghìn ha, được quy hoạch thành 3 khu chức năng: khu công nghiệp gồm 25 phân khu, khu sinh thái gồm 9 phân khu và khu đô thị gồm 17 phân khu.

Đến nay, Khu kinh tế Nghi Sơn đã thu hút 332 dự án, trong đó có 25 dự án FDI, với tổng vốn đăng ký hơn 159.595 tỷ đồng và 12,8 tỷ USD. Nhiều dự án quy mô lớn đã đi vào vận hành, tạo thêm công suất công nghiệp đáng kể như: Nhà máy Nhiệt điện Nghi Sơn 2 (2,8 tỷ USD), bến cảng quốc tế Nghi Sơn (5.870 tỷ đồng), Nhà máy luyện cán thép Nghi Sơn số 1 (4.980 tỷ đồng)… Đặc biệt, Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn với tổng vốn 9,3 tỷ USD, công suất 10 triệu tấn/năm, hiện đáp ứng tới 40% nhu cầu xăng dầu cả nước, đưa Thanh Hóa trở thành địa phương dẫn đầu về công nghiệp lọc hóa dầu.

Cùng với đóng góp 23.000 tỷ đồng cho ngân sách tỉnh năm 2025, Nhà máy Lọc hóa dầu Nghi Sơn vừa ghi dấu mốc kỹ thuật quan trọng khi tiếp nhận và chế biến thành công lô dầu thô đầu tiên ngoài nguồn truyền thống từ Cô-oét kể từ khi vận hành thương mại.

"Việc xử lý thành công nguồn dầu mới khẳng định năng lực kỹ thuật, khả năng thích ứng và mức độ sẵn sàng của nhà máy trong tiếp nhận nguyên liệu thay thế; đồng thời là bước đi quan trọng trong chiến lược đa dạng hóa nguồn cung, góp phần duy trì vận hành ổn định ở mức khoảng 120% công suất thiết kế và nâng cao năng lực ứng phó với biến động của thị trường năng lượng toàn cầu", ông Kazutaka Yamato, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Lọc hóa dầu Nghi Sơn (NSRP), cho biết.

Năm 2026, NSRP dự kiến nhập khẩu gần 12,5 triệu tấn dầu thô và cung ứng khoảng 9 triệu tấn sản phẩm xăng, dầu cho thị trường nội địa, tiếp tục mở rộng các nguồn dầu thô thay thế phù hợp bên cạnh nguồn cung dài hạn từ Cô-oét nhằm gia tăng tính linh hoạt trong vận hành".

Theo Ban Quản lý Khu kinh tế Nghi Sơn và các Khu công nghiệp tỉnh Thanh Hoá, năm 2025 giá trị sản xuất tại Khu kinh tế Nghi Sơn và các khu công nghiệp đạt hơn 265.430 tỷ đồng; nộp ngân sách ước đạt 26.845 tỷ đồng; kim ngạch xuất khẩu đạt hơn 3,5 tỷ USD, tăng 10,5% so với cùng kỳ trong bối cảnh kinh tế thế giới và khu vực còn nhiều biến động địa chính trị. Cùng với đó, Ban quản lý kiên quyết xử lý các hành vi nhũng nhiễu, gây cản trở môi trường đầu tư, khắc phục tình trạng quan liêu, thiếu trách nhiệm trong thực thi công vụ. Việc cải cách thủ tục hành chính tiếp tục được đẩy mạnh, rút ngắn thời gian xử lý hồ sơ, đặc biệt hỗ trợ cho các dự án hạ tầng công nghiệp, điện, xi măng, dầu khí...

Cùng với các trụ cột công nghiệp, hệ thống cảng biển Nghi Sơn từng bước phát huy vai trò cửa ngõ logistics của khu vực Bắc Trung bộ, kết nối hàng hóa từ nội địa ra thị trường khu vực và quốc tế. Giai đoạn 2021-2025, đầu tư kết cấu hạ tầng tại Khu kinh tế Nghi Sơn cũng được triển khai theo hướng “bắc khung” cho phát triển. Nhiều tuyến giao thông trục chính nội khu được đầu tư. Các khu công nghiệp mới được triển khai hạ tầng đồng bộ. Công tác duy tu, bảo dưỡng hệ thống giao thông, chiếu sáng, thoát nước được tăng cường, từng bước cải thiện năng lực tiếp nhận dự án.

Một dấu mốc đáng chú ý là cuối tháng 7/2025, tuyến vận tải container ven biển Hải Phòng - Nghi Sơn chính thức khai thác. Tuyến này không chỉ mở ra cơ hội lớn cho doanh nghiệp Thanh Hóa và khu vực lân cận kết nối trực tiếp với cảng trung chuyển quốc tế Hải Phòng, mà còn mang lại lợi thế chi phí thấp, an toàn cao, giảm phát thải CO2, phù hợp xu hướng “xanh hóa” chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ông Trần Chí Thanh, Phó trưởng Ban Quản lý Khu kinh tế Nghi Sơn và các khu công nghiệp Thanh Hoá, cho biết việc duy trì 2 chuyến/tuần trong giai đoạn đầu và hướng tới tăng tần suất sẽ là cơ sở để cảng Nghi Sơn thu hút thêm hãng tàu. Khi cảng chuyên dụng container đi vào hoạt động từ năm 2026, năng lực tiếp nhận và kết nối của khu vực sẽ tiếp tục được nâng cao, gia tăng sức cạnh tranh trên thị trường quốc tế.

GỠ ĐIỂM NGHẼN ĐỂ BỨT PHÁ

Dù được xác định là “đầu tàu” tăng trưởng, tạo động lực cho sự phát triển kinh tế của Thanh Hóa và khu vực Bắc Trung Bộ, nhưng quá trình phát triển Khu kinh tế Nghi Sơn đến nay tồn tại nhiều điểm nghẽn lớn. Thực trạng này đang đặt ra thách thức không nhỏ đối với công tác thu hút đầu tư, triển khai dự án cũng như mục tiêu phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế của một trong những khu kinh tế trọng điểm quốc gia.

Theo Ban Quản lý Khu kinh tế Nghi Sơn và các khu công nghiệp Thanh Hóa, toàn khu hiện có hơn 100 dự án đầu tư trực tiếp chậm tiến độ. Phần lớn trong số này vướng mắc ở khâu giải phóng mặt bằng hoặc thủ tục pháp lý kéo dài. Đáng chú ý, gần 50 dự án dù đã được giao đất nhưng vẫn “án binh bất động”, chủ yếu thuộc lĩnh vực dịch vụ thương mại quy mô nhỏ, gây lãng phí tài nguyên đất đai và làm giảm niềm tin của nhà đầu tư.

Không chỉ những dự án nhỏ, một số công trình trọng điểm được kỳ vọng tạo động lực phát triển cho toàn khu vực cũng rơi vào tình trạng đình trệ. Đó là dự án phát triển tổng hợp các đô thị động lực – tiểu dự án đô thị Tĩnh Gia; dự án đường nối cao tốc Bắc – Nam với Quốc lộ 1A đi cảng Nghi Sơn; hay các khu công nghiệp Đồng Vàng, Khu công nghiệp số 3… Nhiều dự án chậm tiến độ do vướng giải phóng mặt bằng, nhưng cũng có trường hợp nguyên nhân xuất phát từ năng lực hạn chế của chủ đầu tư, thiếu vốn đối ứng hoặc chưa tìm được phương án huy động nguồn lực phù hợp.

Công tác giải phóng mặt bằng hiện được đánh giá là “nút thắt” lớn nhất. Khi Luật Đất đai 2024 có hiệu lực, quy định bỏ hỗ trợ 50% giá đất ở đối với thửa đất có vườn, ao đã khiến nhiều hộ dân chưa đồng thuận với phương án bồi thường, kéo dài thời gian bàn giao mặt bằng. Thêm vào đó, nguồn vốn đối ứng cho công tác bồi thường chưa được bố trí đầy đủ, tiến độ giải ngân chậm, khiến nhiều dự án không thể triển khai theo kế hoạch.

Ở khâu triển khai, tình trạng nhà thầu thiếu quyết tâm, không tập trung đủ nhân lực và thiết bị vẫn diễn ra phổ biến. Có dự án phải tổ chức đấu thầu lại do năng lực nhà thầu không đáp ứng yêu cầu, kéo theo sự đình trệ trong giải ngân và điều phối vốn. Điều này không chỉ làm chậm tiến độ công trình mà còn ảnh hưởng dây chuyền đến hiệu quả thu hút đầu tư.

Trước những vướng mắc trên, Ban Quản lý Dự án đã kiến nghị UBND Thanh Hóa chỉ đạo cụ thể từng dự án, đồng thời sớm thống nhất phương án xử lý đối với trường hợp bồi thường đất vườn xen kẽ đất ở. Các biện pháp xử lý nghiêm, kể cả thu hồi dự án với nhà thầu chậm tiến độ, cũng được đề xuất để tạo sức răn đe và bảo đảm tính minh bạch trong quản lý đầu tư.

Theo PGS.TS Phan Thế Công (Trường Đại học Thương mại), để tạo bước đột phá cho Khu tế Nghi Sơn trong giai đoạn hiện nay, Thanh Hóa cần mạnh dạn ban hành cơ chế ưu đãi vượt trội, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghiệp công nghệ cao, logistics, năng lượng tái tạo, kinh tế xanh và kinh tế số. Cùng với đó, tỉnh cần cải cách thủ tục hành chính cần được thực hiện quyết liệt hơn, đồng thời tháo gỡ vướng mắc về mặt bằng, huy động nguồn lực xã hội đầu tư hạ tầng, phát triển đội ngũ nhân lực chất lượng cao gắn với hợp tác quốc tế.

Ở góc nhìn từ cộng đồng doanh nghiệp, ông Đỗ Đình Hiệu, Giám đốc VCCI Thanh Hóa – Ninh Bình, cho rằng hiệu ứng lan tỏa từ các dự án lớn tại Nghi Sơn hiện còn hạn chế, nhiều chỉ tiêu phát triển giai đoạn 2021 – 2025 chưa đạt kỳ vọng, đặc biệt trong thu hút công nghệ cao và công nghiệp phụ trợ. Hạ tầng logistics, dịch vụ hỗ trợ cũng như chất lượng nguồn nhân lực vẫn là “điểm nghẽn”, trong khi cải cách hành chính chưa đủ mạnh để tạo dựng niềm tin với nhà đầu tư trong và ngoài nước.

Trong giai đoạn tới, Khu kinh tế Nghi Sơn cần ưu tiên nguồn lực phát triển hạ tầng giao thông, cảng biển, năng lượng sạch; đồng thời xây dựng cơ chế ưu đãi đặc thù để thu hút các tập đoàn đa quốc gia. Việc hình thành hệ sinh thái doanh nghiệp phụ trợ, dịch vụ logistics hiện đại là hết sức cần thiết để gia tăng giá trị chuỗi cung ứng. Bên cạnh đó, phát triển công nghiệp biển phải gắn với bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu, hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, lâu dài.

Mục tiêu đưa Khu kinh tế Nghi Sơn trở thành trung tâm đô thị - công nghiệp và dịch vụ xanh, hiện đại không chỉ là khát vọng, mà là yêu cầu tất yếu của quá trình phát triển. "Chúng tôi xác định quy hoạch phải đi trước một bước; hạ tầng chiến lược phải được ưu tiên đầu tư đồng bộ; thu hút đầu tư phải chọn lọc theo tiêu chí công nghệ cao, xanh và bền vững; cải cách hành chính phải thực chất, lấy sự hài lòng của doanh nghiệp làm thước đo. Khi các “nút thắt” về hạ tầng, thủ tục, nguồn nhân lực được tháo gỡ, Nghi Sơn sẽ bước vào một pha phát triển mới - có chiều sâu hơn, bền vững hơn và có sức lan tỏa vùng rõ nét hơn, góp phần hiện thực hóa mục tiêu đưa Thanh Hóa trở thành tỉnh công nghiệp theo hướng hiện đại trong những năm tới”, ông Trịnh Huy Triều, Trưởng Ban Quản lý Khu kinh tế Nghi Sơn và các Khu công nghiệp tỉnh Thanh Hóa, nhấn mạnh.

Đón đọc tiếp [Bài 4] Phát triển hạ tầng – mở ra không gian mới