Chương trình mục tiêu quốc gia: Khắc phục tình trạng phân bổ vốn dàn trải

Bộ Tư pháp vừa công bố hồ sơ thẩm định dự thảo Quyết định của Thủ tướng Chính phủ quy định nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ vốn ngân sách trung ương và tỷ lệ vốn đối ứng của ngân sách địa phương thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026 - 2030.

Dự án luật do Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì soạn thảo.

Theo dự thảo tờ trình, việc ban hành kịp thời quy định về nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ vốn ngân sách trung ương và tỷ lệ vốn đối ứng của ngân sách địa phương là yêu cầu cần thiết.

Điều này nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc giao kế hoạch đầu tư công trung hạn và dự toán ngân sách hàng năm. Đồng thời, bảo đảm phân bổ nguồn lực công theo hướng tập trung, hiệu quả, ưu tiên cho các địa bàn khó khăn nhất.

Điều 4 dự thảo quy định, việc phân bổ vốn ngân sách trung ương cho các tỉnh, thành phố được xác định trên cơ sở số lượng thôn đặc biệt khó khăn vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi và số lượng xã của từng địa phương, tính đến hết ngày 31/3/2026.

Hệ số phân bổ được thiết kế theo nguyên tắc phân tầng mức độ khó khăn.

Cụ thể: thôn đặc biệt khó khăn áp dụng hệ số 1,0; xã khu vực III, xã an toàn khu, xã biên giới, xã đảo áp dụng hệ số 50,0; xã khu vực II áp dụng hệ số 40,0; xã khu vực I áp dụng hệ số 30,0; xã còn lại áp dụng hệ số 25,0.

Đối với thôn đặc biệt khó khăn, dự thảo quy định hệ số riêng nhằm bảo đảm không bỏ sót nhu cầu đầu tư tại những xã không thuộc diện khó khăn toàn diện nhưng vẫn tồn tại các thôn có điều kiện đặc biệt khó khăn. Theo cơ quan soạn thảo, cách tiếp cận này cho phép hệ thống tiêu chí phản ánh đầy đủ hơn thực trạng khó khăn ở cấp cơ sở.

Ngoài ra, dự thảo quy định nguyên tắc mỗi xã chỉ áp dụng một hệ số phân bổ cao nhất khi đồng thời thuộc nhiều nhóm đối tượng, nhằm tránh tình trạng cộng gộp hệ số dẫn đến làm sai lệch tương quan phân bổ giữa các địa phương.

Đặc biệt, dự thảo thiết kế 2 mức hệ số ưu tiên cho các tỉnh, thành phố làm căn cứ tỷ lệ nhận hỗ trợ ngân sách trung ương.

Theo đó, các tỉnh nhận hỗ trợ từ ngân sách trung ương trên 70% được áp dụng hệ số ưu tiên 0,4; các tỉnh nhận hỗ trợ từ 50% đến 70% áp dụng hệ số 0,2. Các tỉnh, thành phố nhận hỗ trợ dưới 50% không áp dụng hệ số ưu tiên.

Việc thiết kế hai mức hệ số ưu tiên 0,4 và 0,2 nhằm tạo ra hai tầng điều tiết theo năng lực tài chính của địa phương.

Nhóm địa phương nhận hỗ trợ trên 70% là nhóm có khả năng tự cân đối ngân sách rất hạn chế, do đó cần được điều tiết nguồn lực mạnh hơn. Nhóm địa phương nhận hỗ trợ từ 50% đến 70% vẫn thuộc diện cần hỗ trợ, nhưng có mức độ tự chủ cao hơn; vì vậy hệ số ưu tiên được thiết kế thấp hơn để bảo đảm cân đối tổng thể.

Việc không áp dụng hệ số ưu tiên đối với các địa phương nhận hỗ trợ dưới 50% bảo đảm nguyên tắc công bằng tài khóa, tránh tình trạng địa phương có lực tài chính tương đối tốt vẫn được hưởng lợi kép từ cơ chế phân bổ.

Cũng theo điều 4, dự thảo đề xuất phương pháp xác định mức vốn ngân sách trung ương phân bổ theo cách tiếp cận “điểm suất vốn”. Theo phương pháp này, tổng điểm phân bổ của từng tỉnh, thành phố được xác định trên cơ sở số lượng thôn, xã và hệ số tương ứng, sau đó cộng thêm điểm ưu tiên.