Nghị quyết 36/NQ-CP: Ứng phó linh hoạt trước biến động năng lượng

Bước vào năm 2026, nền kinh tế toàn cầu đã xuất hiện nhiều biến động khó lường, điển hình là xung đột quân sự tại Trung Đông (Mỹ-Israel-Iran) dẫn đến giá dầu mỏ tăng vọt, ảnh hưởng trực tiếp đến các quốc gia nhập khẩu dầu như Việt Nam. Nghị quyết 36/NQ-CP ra đời thể hiện sự linh hoạt điều hành và quyết đoán của Chính phủ.

BỐN YẾU TỐ THÚC ĐẨY NGHỊ QUYẾT 36/NQ-CP RA ĐỜI

Có thể nói, Nghị quyết 36/NQ-CP đã đánh giá bao quát tình hình kinh tế - xã hội, định hướng nhiệm vụ như đẩy mạnh tăng trưởng GDP 10%, kiểm soát lạm phát dưới 4 - 4,5% và đảm bảo an ninh năng lượng. Đặc biệt, cơ chế điều hành giá linh hoạt được nhấn mạnh để tránh tình trạng thiếu hụt như năm 2022, đồng thời hài hòa lợi ích các bên.

Nghị quyết cũng dựa trên các văn bản pháp lý trước như Nghị định 80/2023/NĐ-CP. Theo các chuyên gia kinh tế, có bốn yếu tố chính dẫn đến sự ra đời của Nghị quyết 36/NQ-CP.

Thứ nhất, căng thẳng Mỹ - Israel-Iran tiếp tục leo thang, dẫn đến tuyến đường huyết mạch vận chuyển dầu mỏ qua eo biển Hormuz bị gián đoạn. Giá dầu thô Brent và WTI vượt 90-93 USD/thùng, tăng đột biến so với mức trung bình 70-80 USD/thùng năm 2025.

Theo các báo cáo từ Bộ Công Thương và PVN, giá thành phẩm xăng dầu trên sàn Platts Singapore (cơ sở tính giá Việt Nam) tăng “phi mã” từ 13% đến hơn 77% tùy mặt hàng và khoảng thời gian ngắn (điển hình dầu hỏa tăng đỉnh điểm lên đến 77,7% chỉ trong ngày 4/3/2026).

Việt Nam với tăng trưởng GDP quý I/2026 dự kiến 8 - 9% nên nhu cầu xăng dầu tăng 20 - 30% so với cùng kỳ, đặc biệt dầu diesel cho vận tải và sản xuất (tăng 63% theo dữ liệu bán lẻ của PVOIL). Tuy nhiên, hai nhà máy lọc dầu nội địa chỉ đáp ứng 70 - 80% nhu cầu, phần còn lại phải nhập khẩu, chịu tác động từ biến động tỷ giá VND/USD và phụ phí vận chuyển tăng do rủi ro địa chính trị.

Nếu không điều chỉnh giá kịp thời, các doanh nghiệp như Petrolimex, PVOIL sẽ lỗ nặng (chênh lệch 3.000-12.000 đồng/lít). Điều này dẫn đến nguy cơ thiếu hụt nguồn cung – bài học từ khủng hoảng năm 2022 khi nhiều cây xăng đóng cửa.

Thứ hai, xuất phát từ yêu cầu kiểm soát lạm phát và ổn định kinh tế vĩ mô. CPI hai tháng đầu năm 2026 tăng 2,94%, chủ yếu do nhóm giao thông (chiếm 10 - 15% rổ CPI). Nếu giá xăng dầu tăng mạnh mà không linh hoạt điều hành, lạm phát có thể vượt mục tiêu 4 - 4,5%, ảnh hưởng đến chi phí sinh hoạt, sản xuất và tăng trưởng. Thủ tướng Phạm Minh Chính nhấn mạnh “không để thiếu xăng dầu, thiếu điện, thiếu năng lượng”, coi đây là ưu tiên hàng đầu để duy trì sản xuất và sinh hoạt.

Thứ ba, cần có giải pháp khắc phục hạn chế của cơ chế cũ. Theo Nghị định 80/2023/NĐ-CP (sửa đổi Nghị định 83/2014 và 95/2021), giá xăng dầu điều chỉnh định kỳ thứ Năm hàng tuần, dựa trên giá thế giới 7 - 15 ngày trước. Tuy nhiên, trong biến động đột ngột như hiện nay, cơ chế này chậm trễ, khiến doanh nghiệp chịu lỗ tạm thời, dẫn đến găm hàng cục bộ hoặc giảm cung. Nghị quyết 36/NQ-CP bổ sung cơ chế linh hoạt, cho phép điều chỉnh ngay khi giá cơ sở tăng trên 7%, nhằm hài hòa lợi ích: doanh nghiệp tránh lỗ, người dân tránh thiếu hụt, nhà nước kiểm soát lạm phát.

Thứ tư, Chính phủ cần chủ động trong việc quản lý rủi ro. Không chỉ xăng dầu, văn bản còn chỉ đạo các lĩnh vực khác như: đẩy đầu tư công, cải cách hành chính, chuẩn bị bầu cử Quốc hội khóa XVI, phát triển nhà ở xã hội, chuyển đổi số/xanh.

BA VAI TRÒ CỦA NGHỊ QUYẾT TẠO CƠ CHẾ ỨNG PHÓ MỚI

Nghị quyết 36/NQ-CP đóng vai trò quan trọng trong điều hành của Chính phủ thời gian tới, nhất là ứng phó với biến động từ xung đột Trung Đông.

Vai trò thứ nhất, Nghị quyết thiết lập cơ chế điều hành giá mới, vượt trội so với quy định cũ. Theo nội dung chính tại Mục 6 Phần IV, Bộ Công thương chủ trì, phối hợp Bộ Tài chính, điều chỉnh giá ngay khi giá cơ sở (dựa trên Platts Singapore cộng chi phí) của một mặt hàng phổ biến (xăng RON95, dầu diesel, dầu hỏa) tăng  trên 7% so với kỳ trước. 

Nếu dưới 7%, thì vẫn theo định kỳ thứ Năm hàng tuần như Nghị định 80/2023/NĐ-CP. Cơ chế này được áp dụng ngay từ ngày 6/3/2026, và đã thể hiện hiệu quả qua đợt tăng giá ngày 7/3: xăng RON95 giá 27.047 đồng/lít (tăng 4.707 đồng/lít), dầu hỏa 35.091 đồng/lít (tăng 8.490 đồng/lít) – phản ánh tăng đột biến thế giới mà không chờ đợi. Điều này nhằm đảm bảo nguồn cung ổn định, tránh thiếu hụt.

Hiện nhập khẩu phụ thuộc 20-30% thành phẩm, dầu thô từ Kuwait qua Hormuz. Nếu giữ giá cũ, doanh nghiệp lỗ nặng, dẫn đến giảm cung hoặc đóng cửa như năm 2022. Nghị quyết yêu cầu ưu tiên bán dầu thô nội địa cho nhà máy lọc dầu, cho phép PVN mua bán linh hoạt, và rà soát nguồn cung để báo cáo kịp thời. Kết quả, tồn kho xăng dầu tháng 3/2026 vẫn đủ, sản lượng bán lẻ tăng 32-55% mà không gián đoạn. Doanh nghiệp lớn như Petrolimex, PVOIL khẳng định nguồn cung ổn định đến hết tháng, nhờ cơ chế này giúp bù đắp chi phí nhập khẩu tăng.

Thứ hai, Nghị quyết hỗ trợ kiểm soát lạm phát và ổn định kinh tế. Giá xăng dầu ảnh hưởng lan tỏa đến vận tải, sản xuất, thực phẩm (chiếm 10 - 15% CPI). Bằng cách điều chỉnh kịp thời, tránh tích tụ áp lực, Nghị quyết giúp kiềm chế lạm phát dưới mục tiêu 4 - 4,5%. Ví dụ, nếu không linh hoạt, CPI tháng 3 có thể tăng thêm 0,5 - 1% do tăng giá đột ngột; nay, Chính phủ có thể dùng các công cụ khác như: giảm thuế phí hoặc chi Quỹ bình ổn nếu cần. Đồng thời, không trích/chi quỹ cho mặt hàng chính, đảm bảo giá sát thị trường, tránh tình trạng “bù lỗ” kéo dài dẫn đến ngân sách căng thẳng.

Thứ ba, Nghị quyết nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, giảm rủi ro lợi dụng. Văn bản hỏa tốc số 587 của Bộ Công Thương (7/3/2026) hướng dẫn triển khai, yêu cầu giám sát chặt chẽ để tránh găm hàng, tăng giá bất hợp lý tại bán lẻ. Quản lý thị trường tăng kiểm tra, xử lý vi phạm (phạt hành chính hoặc hình sự nếu trục lợi lớn). Điều này khắc phục lo ngại từ người dân về doanh nghiệp “lợi dụng” biến động để đẩy giá, như một số trường hợp cục bộ ở cây xăng tư nhân. Với doanh nghiệp nhà nước chiếm 70-80% thị phần, giám sát chặt chẽ giúp duy trì minh bạch.

Tuy nhiên, vai trò của Nghị quyết cũng đối mặt thách thức. Tăng giá mạnh (như ngày 7/3) gây áp lực chi phí cho người dân và doanh nghiệp nhỏ, đặc biệt vận tải (tăng 20 - 30% chi phí). Nếu xung đột kéo dài, giá có thể tiếp tục tăng, ảnh hưởng tăng trưởng. Chính phủ cần kết hợp biện pháp dài hạn: đa dạng hóa nguồn cung (tăng nhập từ Mỹ, Tây Phi), đẩy mạnh năng lượng tái tạo, và hoàn thiện Luật Dầu khí 2022 để tự chủ hơn. So với cơ chế cũ (định kỳ hàng tuần), Nghị quyết linh hoạt hơn, nhưng đòi hỏi dự báo chính xác để tránh điều chỉnh quá thường xuyên gây bất ổn tâm lý.

Như vậy, Nghị quyết 36/NQ-CP là công cụ hiệu quả trong kiểm soát giá xăng dầu hiện nay, cân bằng giữa ứng phó ngắn hạn (biến động địa chính trị) và mục tiêu dài hạn (an ninh năng lượng, ổn định kinh tế). Nếu xung đột hạ nhiệt, giá có thể giảm ở kỳ sau, chứng minh tính linh hoạt của cơ chế này.