Công nghệ và dữ liệu: “Chìa khóa” nâng cao năng lực cảnh báo sớm thiên tai

Chiều 25/11/2025 tại Bắc Ninh, Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), Quỹ Cộng đồng Phòng, tránh thiên tai và Sở Nông nghiệp và Môi trường Bắc Ninh tổ chức Diễn đàn “Ứng dụng khoa học, công nghệ trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai”.

CẢNH BÁO SỚM GIỮ VAI TRÒ THEN CHỐT

Phát biểu khai mạc, TS. Cao Đức Phát, Chủ tịch Hội đồng quản lý Quỹ Cộng đồng Phòng, tránh thiên tai, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cho biết Việt Nam những năm gần đây liên tục hứng chịu bão lũ trên diện rộng với mức độ nghiêm trọng, nhiều chỉ số vượt lịch sử. Trong phòng chống thiên tai, công tác dự phòng, đặc biệt là năng lực giám sát, dự báo và cảnh báo sớm giữ vai trò then chốt.

"Khi cả nước hướng về miền Trung trong đợt lũ mới đây: đã đến lúc cần những mô phỏng cảnh báo cụ thể mưa 300 mm, 500 mm hay 700 mm sẽ ngập đến đâu; đồng thời xây dựng giải pháp thích ứng trong tình huống khẩn cấp như mất điện, mất sóng”.

Nhà nước cùng doanh nghiệp, tổ chức xã hội và quốc tế đã đầu tư mạnh vào hệ thống quan trắc và đạt nhiều tiến bộ, nhất là trong dự báo bão. Tuy nhiên, thiên tai ngày càng đa dạng và khó lường khiến năng lực giám sát và cảnh báo vẫn chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn.

Theo ông Phát, sự phát triển của công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, thiết bị tự động đo mưa, radar, cảm biến đo nhiệt độ, gió, mực nước hay dịch chuyển đất đá đang mở ra cơ hội quan trọng giúp mô phỏng chính xác theo từng địa bàn, truyền tải thông tin kịp thời đến người dân.

"Các địa phương cần xây dựng mô hình mô phỏng rủi ro ngập lụt, sạt lở đất theo từng vùng, từng cấp độ; đầu tư đồng bộ thiết bị quan trắc, hệ thống cảnh báo và bộ máy vận hành ổn định", ông Phát khuyến nghị; đồng thời cho biết trong 17 năm qua, Quỹ Cộng đồng Phòng, tránh thiên tai đã huy động nguồn lực xã hội để lắp đặt gần 1.000 trạm đo mưa và cảnh báo lũ tự động, hỗ trợ thiết bị đo mặn, cảnh báo sạt lở và xây dựng đội xung kích tại cộng đồng.

Ông Đặng Công Hưởng, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Bắc Ninh, cho biết địa phương nằm ở vùng hạ lưu sông Hồng - Thái Bình, giao thoa nhiều dòng sông lớn. Lợi thế phát triển công nghiệp - đô thị cũng đồng thời tạo sức ép lớn từ mưa lũ, triều cường, úng ngập. Gần đây, nhiều công trình thủy lợi phải vận hành ở mức căng thẳng, một số đê bối bị tràn hoặc vỡ cục bộ, hàng trăm trạm bơm hoạt động 24/24 để bảo vệ dân cư và sản xuất.

“Hình thái mưa lũ bất thường năm sau cao hơn năm trước, vượt xa quy luật lịch sử, cho thấy phương thức ứng phó truyền thống ‘trông trời, trông nước’ không còn đủ. Chúng ta buộc phải chuyển sang tư duy chủ động, dựa trên dữ liệu và công nghệ”, ông Hưởng nhấn mạnh.

Đại diện Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai, ông Nguyễn Tôn Quân cho biết giai đoạn 2006–2025, thiên tai gây thiệt hại trung bình 314 người chết và mất tích mỗi năm, tổn thất kinh tế tương đương 1-1,5% GDP. Riêng năm 2025, có 19 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, nhiều cơn di chuyển nhanh, trái quy luật, trong đó 3 cơn bão rất mạnh đổ bộ miền Trung. Mưa lớn cực đoan đã gây lũ vượt lịch sử trên hơn 13 tuyến sông, ngập lụt nghiêm trọng tại từ Bắc Bộ, Trung Bộ, tạo nên tình trạng “bão chồng bão, lũ chồng lũ”.

Ông Quân đề nghị cần xem xét điều chỉnh quy chuẩn xây dựng hạ tầng nhằm nâng cao khả năng chống chịu trước thiên tai; mở rộng mạng lưới trạm đo mưa, cải thiện dự báo mưa lớn; hoàn thiện bản đồ phân vùng rủi ro đến từng thôn, bản; và khẩn trương bố trí, di dời dân cư khỏi vùng sạt lở, lũ quét, ngập sâu, gắn với chuyển đổi cây trồng theo hướng thuận thiên.

LẮP ĐẶT HỆ THỐNG ĐO MƯA, CẢNH BÁO LŨ

Tại diễn đàn, GS.TS Đỗ Minh Đức, Đại học Quốc gia Hà Nội, đã trình bày giải pháp phát hiện nguy cơ sạt lở và mô hình khu dân cư an toàn dựa trên dữ liệu địa chất, công nghệ học máy và cảnh báo thời gian thực. Kết quả thử nghiệm tại thị trấn Mù Cang Chải cho thấy địa phương này có nhiều điểm trượt đất quy mô lớn; việc xây dựng nhà ở đào cắt mái dốc khiến địa hình mất ổn định; nhiều khối trượt lớn gây nghẽn dòng chảy, tạo ra lũ bùn đá.

"Ba bài học then chốt trong quản lý rủi ro thiên tai: “3 sớm” (phát hiện sớm, cảnh báo sớm, hành động sớm), “3 đúng” (đúng người, đúng việc, đúng thời điểm) và “3 cấp độ” (có thông tin, hiểu thông tin, chuyển thông tin thành hành động). Đây là nền tảng xây dựng khu dân cư an toàn, đặc biệt ở vùng đất dốc".

Nhóm nghiên cứu đã xây dựng bộ tiêu chí đánh giá nguy cơ, lập danh sách các hộ dân nằm trong vùng rủi ro, và phát triển bản đồ phân vùng bằng mô hình học máy Random Forest cho phép nhận diện các khu vực sạt lở tiềm ẩn với độ chi tiết cao.

Một điểm đáng chú ý là ứng dụng “Sạt lở Việt Nam” trên Android và iOS, tích hợp bản đồ mưa, bản đồ nguy cơ và cảnh báo theo giờ. Thiết bị đo mưa và hệ thống còi cảnh báo đã được lắp đặt tại nhiều điểm ở Mù Cang Chải, giúp người dân tiếp cận thông tin nhanh hơn.

TS Hạ Thúy Hạnh, Phó Giám đốc Quỹ Cộng đồng phòng, tránh thiên tai, giới thiệu một số dự án của Quỹ trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp. Quỹ đã xây dựng hệ thống công trình cộng đồng phòng tránh thiên tai dạng nhà 2 tầng kiên cố, vừa phục vụ an sinh xã hội khi thời tiết bình thường vừa trở thành nơi tránh trú an toàn cho khoảng 200 người mỗi khi bão lũ xảy ra.

Từ năm 2016, Quỹ hỗ trợ các địa phương hạn mặn xây mới hoặc nâng công suất 25 nhà máy cấp nước sạch, cấp bồn và ống chứa nước cho người dân với tổng kinh phí 161 tỷ đồng tại 10 tỉnh, thành phố. Trong công tác cảnh báo sớm, Quỹ Cộng đồng Phòng, tránh thiên tai đã tài trợ lắp đặt nhiều trạm đo mưa, tháp cảnh báo lũ, hệ thống cảnh báo sạt lở, góp phần nâng cao năng lực ứng phó của chính quyền và cộng đồng.

Trong thời gian tới, Quỹ tập trung vào hệ thống giám sát thời gian thực, diễn tập sơ tán tại cộng đồng, mở rộng rừng ngập mặn và tăng cường năng lực ứng phó cho lực lượng cơ sở.

Ông Lê Trọng Đảm, Phó Tổng Biên tập Đại diện Báo Nông nghiệp và Môi trường, đánh giá hoạt động của Quỹ ngày càng khẳng định vai trò quan trọng trong bối cảnh nguồn lực Nhà nước còn hạn chế. Quỹ nhận được sự đồng hành của nhiều nhà tài trợ lớn, trong đó có Quỹ Thiện Tâm (Vingroup), cùng sự ủng hộ tự nguyện của hàng nghìn người dân trên cả nước. “Mọi khoản tiếp nhận đều công khai, minh bạch. Đây là yếu tố tạo dựng niềm tin và thúc đẩy cộng đồng chung tay”, ông Đảm nhấn mạnh.